Gujano

lando en Sud-Ameriko

Gujano (angle Guyana /ɡaɪˈɑːnə/ or /ɡaɪˈænə/),[1][2] oficiale Gujana Kooperativa Respubliko (angle Co‑operative Republic of Guyana),[3] estas lando ĉe la nordo de Sudameriko kun ĉefurbo Georgurbo. Ĝi estas la plej okcidenta el la Gujanoj. La landlimoj de Gujano estas norde Atlantiko, sude kaj sudokciente Brazilo, okcidente Venezuelo, kaj oriente Surinamo. Kun 215 000 kvadrataj kilometroj (83 000 kvadrataj mejloj), Gujano estas la tria plej malgranda suverena ŝtato laŭ areo en Sudameriko post Urugvajo kaj Surinamo; ĝi estas ankaŭ la suverena ŝtato kun la dua malpli granda loĝataro en Sudafriko post Surinamo.

Co-operative Republic of Guyana
Gujana Kooperativa Respubliko

Flago de Gujano

Blazono de Gujano

Detaloj Detaloj
Nacia himno: Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains
(Kara Lando Gujano, de Riveroj kaj Ebenaĵoj)
Nacia devizo: One people, one nation, one destiny
(Unu popolo, unu nacio, unu destino)
Situo
Bazaj informoj
Ĉefurbo Georgurbo
Oficiala(j) lingvo(j) angla
Uzata(j) lingvo(j) akaŭaja
hindia
araŭakaj
kariba
Plej ofta(j) religio(j) protestantismo (49,3%)
hindio (28,4%)
katolikismo (8,1%)
islamo (7,2%)
Areo
 % de akvo
214 970 km²
8,4 %
Loĝantaro 751 000 (2008)
Loĝdenso 3,5 loĝ./km²
Horzono -4
Interreta domajno gy
Landokodo GY
Telefona kodo 592
Plej alta punkto Monto Rorajmo
Plej malalta punkto Atlantiko
Politiko
Politika sistemo Kooperativa respubliko
Ŝtatestro Irfaan Ali
Ĉefministro Mark Phillips
Nacia tago 23-a de februaro
Sendependiĝo disde Britio 26-a de majo 1966
Ekonomio
Valuto Gujana dolaro (GYD)
MEP laŭ 2005
– suma $1 378 miliardoj
– pokapa $ 4.612
Wikidata-logo.svg
Information icon.svg
vdr

La regiono Gujanoj inkluzivas la terenon norde de la rivero Amazono kaj oriente de la rivero Orinoko, konatan kiel la "lando de multaj akvoj". Naŭ indiĝenaj triboj loĝas en Gujano: Wai-Wai, Macushi, Patamona, Lokono, Kalina, Wapishana, Pemon, Akawaio, kaj Warao. Historie dominite de la triboj Lokono kaj Kalina, Gujano koloniiĝis unue de Nederlando kaj post de Britio dum la fina parto de la 1700aj jaroj kun la nomo Brita Gujano (angle British Guiana). Ĝi sendependiĝis en 1966, kaj oficiale fariĝis respubliko ene de la Komunumo de Nacioj en 1970. La loĝantaro inkluzivas etnojn baratajn, afriktajn, indiĝenajn, ĉinajn, portugalajn, kaj aliajn. En 2017, 41% de la loĝantaro estis malriĉaj.[4]

Gujano estas la sola Sudamerika lando, en kiu la angla estas la oficiala lingvo. La loĝantaro tamen plej multe parolas kiel denaska lingvo la gujanan kreolon, kiu estas angladevena kreola lingvo.[5] Gujano estas parto de la anglalingva karibio, kun fortaj kulturaj, historiaj, kaj politikaj ligoj kun aliaj karibiaj landoj, kaj enhavas la sidejon de la Karibia Komunumo. En 2008, la lando aliĝis al la Unio de Sudamerikaj Landoj kiel fondanta membro.

NomoRedakti

La angla nomo Guyana devenas de Guiana, la nomo kiu antaŭe inkluzivis ankaŭ Surinamon (Nederlanda Gujano), Francan Gujanon, kaj partojn de Kolombio, Venezuelo, kaj Brazilo. Laŭ la Oxforda Angla Vortaro (Oxford English Dictionary), "Guyana" devenas de indiĝena lingvo kaj signifas "landon de multaj akvoj".[6][7] "La kooperativa respubliko" en la oficiala nomo indikas kooperativan socialismon.

 
Loĝdenso de Gujano en 2005 (homoj en ĉiu km2)

LoĝantaroRedakti

Proksimume 90% de la 744 000 loĝantoj de Gujano loĝas en maldika marborda regiono, kiu varias je 16 ĝis 64 kilometroj enlanden, kaj kiu inkluzivas nur 10% de la entuta areo de la lando.[8]

La nuna loĝantaro de Gujano estas rase kaj etne diversa, kun etnoj el Barato, Afriko, Eŭropo, kaj Ĉinujo, kaj ankaŭ indiĝenaj popoloj. Malgraŭ la diversaj etnoj, ili kunhavas du komunajn lingvojn: la anglan kaj kreolon.

La plej granda etno estas barataj gujananoj, la idoj de laborantoj el Barato, kiuj estas 43,5% de la loĝantaro laŭ censo de 2002. Dua estas la afrikaj gujananoj, la idoj de sklavoj el Afriko, kiuj estas 30,2%. Gujananoj de pli ol unu deveno estas 16,7%, kaj indiĝenaj homoj estas 9,1%. Inter la indiĝenaj popoloj estas Arawak, Wai-Wai, the Kariboj, Akawaio, Arecuna, Patamona, Wapixana, Macushi, kaj Warao.[9]


La barataj gujananoj devas plejparte de laborantoj, kiuj migris de norda Barato, precipe de la regionoj Boĝpur kaj Aŭad en la nuntempaj ŝtatoj Utar-Pradeŝo, Biharo, kaj Ĝarkhando.[10] Iom venis el sudaj barataj ŝtatoj Tamilnado kaj Andra-Pradeŝo, kaj tiuj estas la plej granda etno en la regiono East Berbice-Corentyne.[11]

ReligioRedakti

En 2012 la loĝantaro estis 63% kristanoj, 25% hinduoj, kaj 7% islamanoj.

Religio estas grava parto de gujana identeco kaj montras variajn eksterajn influojn de koloniismo kaj enmigrado. Kristanismo estis konsiderata la eminentan religion transdonante eŭropan kulturon kaj reprezentante riĉiĝeblon en la kolonia socio. Misiistoj kaj preĝejoj konstruis lernejojn, kaj ĝis naciigo en la 1970aj jaroj, preskaŭ ĉiuj lernejoj estas religiaj. Kiam oni venigis baratajn laborantojn al la lando, hinduismo kaj islamo kreskis, sed dum jardekoj la lando ne agnoskis ilin pri laŭleĝa geedziĝo.[12]

Iuj tradiciaj afrikaj kaj indiĝenaj kredoj restas apud la dominaj religioj.

Plej grandaj urbojRedakti

 
Loĝantaro de Gujano (1960-2017) laŭ takso de la Unuĝinitaj Nacioj
Plej grandaj urboj kaj urbetoj de Gujano
Rango Nomo Regiono Loĝantaro
1 Georgurbo Demerara-Mahaica 118 363[13]
2 Linden Upper Demerara-Berbice 27 277[13]
3 New Amsterdam East Berbice-Corentyne 17 329[13]
4 Corriverton East Berbice-Corentyne 11 386[13]
5 Bartica Cuyuni-Mazaruni 8 004[14]
6 Mahaica Demerara-Mahaica 4 867[14]
7 Rose Hall East Berbice-Corentyne 4 413[14]
8 Parika Essequibo Islands-West Demerara 4 385[14]
9 Triumph Demerara-Mahaica 3 788[14]
10 Uitvlugt Essequibo Islands-West Demerara 2 980[14]

Regionoj kaj Najbarecaj KonsiliojRedakti

 
Regionoj de Gujano

Gujano havas 10 regionojn:[15][16]

N-ro Regiono Areo km2 Loĝantaro

(Censo 2012)

Loĝdenso

laŭ km2

1 Barima-Waini 20 339 26 941 1,320
2 Pomeroon-Supenaam 6 195 46 810 7,560
3 Essequibo Islands-West Demerara 3 755 107 416 28,609
4 Demerara-Mahaica 2 232 313 429 140,430
5 Mahaica-Berbice 4 190 49 723 11,869
6 East Berbice-Corentyne 36 234 109 431 3,020
7 Cuyuni-Mazaruni 47 213 20 280 0,430
8 Potaro-Siparuni 20 051 10 190 0,510
9 Upper Takutu-Upper Essequibo 57 750 24 212 0,420
10 Upper Demerara-Berbice 17 040 39 452 2,320
Total 214 999 747 884 3,480

La regionoj dividiĝas je 27 najbarecaj konsilioj.[17]

EkonomioRedakti

Eksportoj: sukero, rizo, lignaĵoj, diamantoj, baŭksito.

Ekstera politikoRedakti

Gujano apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko.

Vidu ankaŭRedakti

Eksteraj ligilojRedakti

ReferencojRedakti

  1. Wells, John C.. (1990) Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ISBN 978-0-582-05383-0. entry "Guyana"
  2. Guyana – Dictionary definition and pronunciation – Yahoo! Education. Education.yahoo.com. Arkivita el la originalo je 29 October 2013. Alirita 30 marto 2014.
  3. Independent States in the World. state.gov.
  4. " Guyana no recuerda a Walter Rodney " - Le Monde diplomatique en español.
  5. Damoiseau, Robert (2003) Eléments de grammaire comparée français-créole guyanais Ibis rouge, Guyana, (ISBN 2-84450-192-3)
  6. Guyana. Oxford Dictionaries. Alirita 9 majo 2015.
  7. Guyana. Oxford Dictionaries. Arkivita el la originalo je 7 July 2015. Alirita 9 May 2015.
  8. Guyana General Information. Geographia.com. Arkivita el la originalo je 11 aprilo 2010. Alirita 2 May 2010.
  9. The World Factbook: Guyana. CIA. Alirita 6 januaro 2014.
  10. Helen Myers. (1999) Music of Hindu Trinidad. University of Chicago Press. ISBN 9780226554532.
  11. Indian Diaspora. Arkivigite je 2011-04-30 per la retarkivo Wayback Machine
  12. Williams, Brackette F.. (1991-04-12) Stains on My Name, War in My Veins: Guyana and the Politics of Cultural Struggle (angle). Duke University Press. ISBN 978-0-8223-1119-5.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Ŝablono:Cite report
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 2012 Population by Village. Alirita 16 aŭgusto 2020.
  15. Bureau of Statistics – Guyana (el Retarkivo {{{1}}}), CHAPTER III: POPULATION REDISTRIBUTION AND INTERNAL MIGRATION, Table 3.4: Population Density, Guyana: 1980–2002
  16. Guyana – Government Information Agency, National Profile. gina.gov.gy (el Retarkivo {{{1}}})
  17. Government of Guyana, Statistics. Arkivita el la originalo je 13 novembro 2009. Alirita 2 majo 2010.

En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Guyana en la angla Vikipedio.