Greka alfabeto

Arkaika greka alfabeto. Nacia Arkeologia Muzeo de Ateno.
Ŝosea signalaro kun urbonomoj en greka.
Paĝo el la Codex Argenteus Arĝenta Libro, 6a-jarcenta biblia manuskripto en gota litertiparo.

La greka alfabeto estas la alfabeto, per kiu la greka lingvo estas skribata ekde la 9-a jarcento al 8-a jarcento a. K.[1] Ĝi estiĝis el la konsonanta fenica alfabeto,[2] kaj tiele la grekoj adoptis la unuan kompletan alfabeton de la historio, komprenante ĝin kiel la skribmaniero kiu esprimas la unuopajn sonojn de la lingvo, tio estas, ke praktike al ĉiu vokalo kaj al ĉiu konsonanto korespondas aparta simbolo. Ĝi estas la bazo de la etruska (el kiu estiĝis la latina) kaj cirila alfabetoj.[3] Ĝi estas la alfabeto de la nuna moderna greka lingvo. Sonvaloroj kaj konvenciaj transkriboj por kelkaj el la literoj diferencas inter la uzadoj de la antikva greka kaj de la moderna greka, ĉar la prononco de greka estis ŝanĝinta signife grande inter la 5a jarcento a.K. kaj nuntempe. La moderna kaj la antikva grekaj uzas diversajn diakritajn signojn. Plurtona ortografio, kiu estas uzata por antikva greka kaj foje por moderna greka, havas multajn diakritajn signojn, kiaj akĉentajn markilojn por tonakĉento, la spiraj markiloj por la esto kaj foresto de la sono /h/, kaj la subskribita joto por la historia sono /i/. En normiga moderna greka literumado, la ortografio estis simpligita al unutona sistemo, kiu uzas nur du diakritajn signojn: nome la dekstra korno kaj la tremao.

La grekaj literoj estas gravaj ankaŭ en la modernaj sciencoj kiaj la logiko, la matematiko, la fiziko, la astronomio kaj la informadiko, en kiuj ĝi estas uzataj ekzemple kiel variabloj kaj konstantoj kaj por indiki operaciojn (ekzemple la adicion).

La literojRedakti

La klasika greka alfabeto entenas 24 literojn, ordigitaj el la alfa al la omego. Kiel ĉe la latina kaj ĉe la cirila, la greka alfabeto origine havis nur ununuran formon de ĉiu litero; ĝi disvolvigis la usklan distingon inter majuskloj kaj minuskloj paralele kun la latina dum la moderna epoko. La grekaj literoj ĉiuj ankaŭ havas ciferan signifon. Antaŭ la klasika periodo estis uzataj sep pluaj literoj, kiuj – parte – daŭre estis uzataj kiel ciferoj. En la suba tabelo steleto montras la arĥaikajn literojn. En la kolumno nomo de la tabelo troviĝas tri kampoj: la malnovgreka nomo, la proksimuma Esperanta prononco kaj la plene esperantigita nomo laŭ PMEG[4][5].

La moderna alfabetoRedakti

La alfabeto de la moderna greka lingvo
Ligilo Litero Nomo Klasika prononco laŭ IFA Prononco Numera valoro
Α Α α ἄλϕα ALfa alfo [a], [a:] [a] 1
Β Β β βῆτα BEta beto [b] [v] 2
Γ Γ γ γάμμα GAma gamo [g] [ɣ] antaŭ /a/, /ɔ/ kaj /u/; [ʝ] antaŭ /i/ kaj /ɛ/ 3
Δ Δ δ δέλτα DELta delto [d] [ð] kiel en la angla this 4
Ε Ε ε ἒ ψιλόν e psilON epsilono [e] (mallonga "e" malvasta) [ɛ] 5
Ζ Ζ ζ ζῆτα ZEta zeto [dz]; malfrue [z:] [z] 7
Η Η η ήτα Eta eto [ɛ:] (longa "e" vasta) [i] 8
Θ Θ θ θῆτα TEta teto [tʰ]; malfrue /θ/ kiel en la angla thin [θ] kiel en la angla thin 9
Ι Ι ι ἰῶτα IOta joto [i], [i:] [i] 10
Κ Κ κ κάππα KApa kapo [k] [k] 20
Λ Λ λ λάμβδα LAMB da lambdo [l] [l] 30
Μ Μ μ μῦ mu muo [m] [m] 40
Ν Ν ν νῦ nu nuo [n] [n] 50
Ξ Ξ ξ ξῖ ksi ksio [ks] [ks] 60
Ο Ο ο ὂ μικρόν omikrON omikrono [o] malvasta kaj mallonga [ɔ] 70
Π Π π πῖ pi pio [p] [p] 80
Ρ Ρ ρ ῥῶ ro roto [r] [ɾ] 100
Σ Σ σ/ς σίγμα/σῖγμα SIGma sigmo [s] [ss] 200
Τ Τ τ ταῦ taŭ taŭo [t] [t] 300
Υ Υ υ ὖ ψιλόν upsilON upsilono [y], [y:] (pli frue [u], [u:]) [i] 400
Φ Φ ϕ ϕῖ fi fio [pʰ] ("p" spira; malfrue /ϕ/, simila al "f" sendenta) [f] 500
Χ Χ χ χῖ ĥi ĥio [kʰ] ("k" spira; malfrue /x/, "ĥ") [ç] antaŭ /i/ kaj /ɛ/, [x] antaŭ /a/ kaj /u/ 600
Ψ Ψ ψ ψῖ psi psio [ps] [ps] 700
Ω Ω ω ὦ μέγα O MEga omego [ɔ:] (longa "o" vasta) [ɔ] 800
Literaj aroj Prononco
αι [ɛ]
αυ [af] (antaŭ κ, π, τ, χ, φ, θ, σ, ξ, ψ), [av] (antaŭ β, γ, δ, ζ, λ, μ, ν, ρ kaj vokaloj)
γγ, γκ [g], [ŋɟ] vortmeze
ει [i]
ευ [ɛf] (antaŭ κ, π, τ, χ, φ, θ, σ, ξ, ψ), [ɛv] (antaŭ β, γ, δ, ζ, λ, μ, ν, ρ kaj vokaloj)
ηυ [if] (antaŭ κ, π, τ, χ, φ, θ, σ, ξ, ψ), [iv] (antaŭ β, γ, δ, ζ, λ, μ, ν, ρ kaj vokaloj)
γι [ʝ]
λι [ʎ] kiel en la itala aglio
μπ [b], [mb] vortmeze
νι [ɲ] kiel en la hispana español
ντ [d], [nd] vortmeze
οι [i]
ου [u]
τσ [ʦ]
τζ [ʣ]

La malaktualaj literojRedakti

Ligilo Litero Nomo Klasika prononco laŭ IFA Numera valoro
Ϝ Ϝ ϝ ϝαύ, δίγαμμα VAŬ, DIgama digamo [w] 6
Ϛ Ϛ ϛ στίγμα STIGma stigmo [st] 6
Ͱ Ͱ ͱ ἧτα HEta heto [h]
Ϻ Ϻ ϻ ϻάν san sano [s]
Ϙ Ϟ ϟ ϙόππα KOpa kopo [q] 90
Ͳ Ϡ ϡ σάμπι SAMpi sampio [s:] (longa "s" vasta) 900
Ϸ Ϸ ϸ ŝo ŝo [ʃ]

AntaŭaĵojRedakti

Linia BRedakti

 
Skribaĵoj el Mikeno en Linia B.

Antaŭ la prilaborado de tiu alfabeto, la grekoj uzis silabaron por skribado, nomita sistemo linia B, uzita en Kreto kaj zonoj de la kontinenta Grekio kiel en MikenoPiloso inter la 16-a kaj la 12-a jarcentoj a.K. La fragmentoj konservitaj en linia B estas skribitaj en tio kio ŝajnas primitiva versio de la dialektoj arkadi-kipra kaj ioni-atika, nome dialekto nomita mikena. La linia B estis disvolvigita el antaŭa silabaro, nomita Linia A, uzita por skribi la minoan, nome lingvo parolita en Kreto antaŭ la invado de la insulo fare de la grko, kaj tiu ne reprezentas tute ĝuste la fonetikon de la mikena dialekto. Tiu kaj aliaj tialoj kondukis al ties forlaso kaj al la disvolvigo de alfabeto tute nova.

Adapto de la fenicaRedakti

Oni supozas, ke la greka alfabeto derivas el varianto de la fenica, enkondukita en Grekio fare de komercistoj de tiu nacieco. La fenica, kiel la postaj semidaj alfabetoj, ne uzis signojn por registri la vokalojn; por solvi tiun malfacilon, kiu faris ĝin nekompleta por la transkribo de la greka lingvo, la grekoj adaptis kelkajn signojn uzitajn en fenica por indiki aspiradon por reprezenti la vokalojn. Tiu aldono estas konsiderata fundamenta; la plej granda majoritato de la alfabetoj kiuj inkludas vokalajn signojn estas derivataj de la origina greka aldono. Krom la vokaloj, la greka aldonis tri novajn literojn fine de la alfabeto: nome la fi kaj gi, por reprezenti aspiritajn sonojn kiuj ne ekzistis en fenica, kaj psi.

 
Greka alfabeto kun tiparo Times New Roman. La diferencoj inter la grekaj literoj majuskloj kaj minuskloj rilatas al la uzitaj skribiloj. Origine, la majuskloj estis gravuritaj per ĉizilo kaj martelo sur ŝtono aŭ marmoro, kio malsimiligis ties trajtojn; la markiloj kiuj finigas tiujn trajtojn estis praktika kaj estetika solvo por tiu problemo. Aliflanke, la minuskloj aperis el la manskribado, kio estis farita per kalamo (plumoj) aŭ penikoj, kaj de tie ties trajtooj kaj ornamoj.

Jam en klasika epoko kelkaj literoj malaperis el la alfabeto; nome la digamma, kiu estis adaptaĵo de la fenica ŭaŭ, estis uzita nur en kelkaj okcidentaj dialektoj, kaj malaperis antaŭ la klasika periodo; la san, samsona kun la sigma, esdtis anstataŭita per tiu lasta; la qoppa, kiu estis adaptaĵo de la fenica 𐤒 "qop" kies sono —eksploduvularo— ne ekzistis en la greka lingvo.

En la regiono de Ionio oni disvolvigis sistemon de numerado en kiu ĉiu litero reprezentis po unu ciferon. La literoj jam ne plu uzitaj en la alfabeto (nome digamma, san kaj qoppa) plue estis konservitaj en la cifersistemo, kaj por kompletigi la serion de la centoj oni enkondukis la literon sampi. Tiuj literoj iĝis eksteruzaj multe antaŭ la disvolvigo de la minuskla formo de skribado; la minusklaj formoj de digamma, qoppa, san kaj sampi estas nur rekonstraĵoj el manskribaj formoj de ties uzado por ciferigo. Kvankam ili kongruas kun tre fidindaj hipotezoj pri la uzado de la grafaĵo, ili estas nur parte bazitaj sur historia uzado; por la cifera valoro de digamma (6) estis multe pli ofta skribi la kombinon στ aŭ la ligitan formon Ϛ (nome stigma).

Variaĵoj de la alfabetoRedakti

Origine ekzistis variaĵntoj de la greka alfabeto, el kiuj la plej gravaj estis la okcidenta (kalcida) kaj la orienta (iona). La okcidenta originis la etruskan alfabeton kaj de tie la latinan alfabeton. Ateno adoptis en la jaro 403 a.n.e. la orientan variaĵoj, kio tuj poste rezultis en la malapero de la ceteraj formoj ekzistintaj de la alfabeto. Jam por tiu epoko la grela lingvo estis adoptinta la skribmanieron de maldekstre dekstren, dum origine estis uzita la tienreena skribmaniero (nome la alternado de linioj de maldekstre dekstren kun tiuj de dekstre maldekstren, tiel ke oni komencis linion el la flanko kie estis fininta la antaŭa linio, revertinte ĉuijn karaktrojn en tiu procezo).

Situante la eblajn fontojn de la greka alfabeto kaj en antikva variaĵo nordsemida kaj en fenica aŭ pra-kananida, tio reale plinoviganta de la greka alfabeto estas la enkonduko de la vokaloj. La unuaj vokaloj estis alfa, epsilono, iota, omikrono kaj upsilono. Se oni kontemplas la procezon de kreado de la greka alfabeto kiel rezulto de dinamika procezo bazita sur la adopto de variaj semidaj alfabetoj, trafante eĉ influojn de la Linia B, tra la tempopaso, oni povus havi pli kontentigan klarigon de ties deveno ol la teorioj kiuj postulas ununuran unikan adapton de difinita alfabeto en preciza epoko.

Uzado en aliaj lingvojRedakti

La greka alfabeto utilis ĉefe por skribi la grekan lingvon. Tamen, ankaŭ aliaj lingvoj laŭlonge de la jarcentoj uzis tiun alfabeton.

Antikvaj ekzemplojRedakti

 
Parto (ĉirkaŭ 70%) de friga surskribo en la urbo de Midas. La skribaĵo diras: “ΒΑΒΑ: ΜΕΜΕϜΑΙΣ: ΠΡΟΙΤΑϜΟΣ: ΚΦΙJΑΝΑϜΕJΟΣ: ΣΙΚΕΝΕΜΑΝ: ΕΔΑΕΣ” (Baba, konsilisto, estro de Tjana, dediĉis tiun niĉon).[6][7]

La plej parto de la alfabetoj da Malgranda Azio, uzitaj inter la jaroj 800 kaj 300 a.n.e. por skribi lingvojn kiel la lidia aŭ la friga, estas grekaj alfabetoj malmulte modifitaj.[8] Same okazis ĉe kelkaj pra-balkanaj lingvoj, kiel la traka. Por la najbaraj lingvoj, kiel por la antikva makedona, oni trovis grekajn vortojn izolitaj, sed neniu sekva teksto. Ankaŭ kelkaj gaŭlaj skribaĵoj de Narbona Gaŭlio, datitaj el la jaro 300 a.n.e., estas skribitaj en greka alfabeto.

Le teksto en hebrea lingvo de Heksapla de Origeno estis skribita helpe de grekaj literoj. Skribaĵo en antikva oseta, datita el la 10-a jarcento aŭ la 12-a jarcento, trovita en Arĥiz, uzis grakajn karaktrojn: fakte tiu estas la plej antikva konata skribaĵo en oseta.

Kun suplementaj literojRedakti

Pluraj alfabetoj estas en la bazo de la grekaj alfabetoj al kiuj oni aldonis suplementajn literojn:

  • La baktria alfabeto posedas unu suplementan literon: nome la ŝo: tiu utilis por skribi la baktrian lingvon dum la kuŝana imperio (65-250).
  • En la hindi-grekaj statoj kaj laŭ la baktria modo, intelektuloj ĉu budhismaj ĉu proksimaj al la budhismo sed de greka kulturo[9], skribis tekstojn en sanskrito per la greka alfabeto heredita de la Baktrianoj.
  • La kopta alfabeto uzas ok pliajn literojn, derivitaj de la demotika egipta. Ĝi estas ankoraŭ uzata en Egipto, por skribi la koptan, sed la literoj estas plej ofte skribitaj en uncialo, kio faras ilin tre diferencaj de la kutimaj grekaj literoj.
  • La antikva nubia de Makurio (nuntempa Sudano) posedas tri literojn venitajn de la kopta alfabeto, du el kiuj derivitaj de la meroitika alfabeto kaj unu diagramon reprezentata per unu litero kombinanta du gamma, por la sono [ŋ].

Pli ĵuseRedakti

Specifaj uzojRedakti

En matematiko kaj sciencoRedakti

Grekaj simboloj estas tradicie uzataj kiel nomoj en matematiko, fiziko kaj aliaj sciencoj. Multaj simboloj havas tradiciajn uzojn, kiaj la minuskla epsilono (ε) por hazarda malgranda pozitiva nombro, minuskla pi (π) por la proporcio de cirkumferenco de cirklo al sia diametro, majuskla sigma (Σ) por adicio de sekvenco de nombroj, kaj minuskla sigma (σ) por norma devio.

En astronomioRedakti

Grekaj literoj estas uzataj por referenci al la pli brilaj steloj el ĉiu el la okdek ok konstelacioj. En plej konstelacioj la plej brila stelo estas aludita Alfa kaj la venonta plej brila Beta ktp. Por ekzemplo, la plej brila stelo en al konstelacio Centaŭro estas konata kiel Alfa Centaŭro. Tamen, pro historiaj tialoj, la grekaj nomigoj de kelkaj konstelacioj ekas per pli malalte rangita litero.

Internacia Fonetika AlfabetoRedakti

Vidu ankaŭRedakti

ReferencojRedakti

  1. Cook, B. F. (1987). Greek inscriptions. University of California Press/British Museum. Paĝo 9.
  2. The Development of the Greek Alphabet within the Chronology of the ANE (2009), Citaĵo: "Naveh gives four major reasons why it is universally agreed that the Greek alphabet was developed from an early Phoenician alphabet.
    1 Laŭ Herodoto “the Phoenicians who came with Cadmus... brought into Hellas the alphabet, which had hitherto been unknown, as I think, to the Greeks.”
    2 La grekaj literoj, alfa, beta, gimmel ne havas signifon en Greka sed la signifo de plej el ties semidaj ekvivalentoj estas konata. Por ekzemplo, ‘alef’ signifas ‘okso’, ‘beta’ signifas ‘hejmo’ kaj ‘gimmel’ signifas ‘ĵeti bastono’.
    3 Fruaj grekaj leteroj estas tre similaj kaj foje identaj al la okcidentaj semidaj literoj.
    4 La litersekvenco inter la semida kaj greka alfabetoj estas identa. (Naveh 1982)"
  3. Coulmas, Florian (1996). The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems. Oxford: Blackwell Publishers Ltd. ISBN 0-631-21481-X.
  4. Grekaj literoj en PMEG §19
  5. Grekaj literoj en PMEG §43
  6. Баюн Л. С., Орёл В. Э. Язык фригийских надписей как исторический источник. En Вестник древней истории. 1988, № 1. pp. 175-177.
  7. Orel, Vladimir Ė. (1997) The language of Phrygians (angle). Caravan Books. ISBN 9780882060897.
  8. Ancient Scripts: Lydian
  9. Halkias, Georgios T., «When the Greeks Converted the Buddha: Asymmetrical Transfers of Knowledge in Indo-Greek Cultures», Religions and Trade, 2014 (rete [arkive], konsultita la 5an de julio 2020)
  10. R. Elsie, « Albanian Literature in Greek Script: the Eighteenth and Early Nineteenth-Century Orthodox Tradition in Albanian Writing », dans Byzantine and Modern Greek Studies, vol. 15, n° 20, 1991.

BibliografioRedakti

  • Février, James G. (1995) Histoire de l'écriture, París ISBN 2-228-88976-8.
  • Gelb, Ignace J. (1987) Historia de la escritura, Madrid ISBN 84-206-2155-2.
  • L. Hamilton Jeffery: The Local Scripts of Archaic Greece: A Study of the Origin of the Greek Alphabet and its Development from the Eighth to the Fifth Centuries B.C. (La lokaj skriboj de de arĥaika Grekio: studo pri la origino de la greka alfabeto kaj ĝia evoluo de la oka ĝis la kvina jarcentoj a.K.). Oxford: Clarendon Press 1990, ISBN 978-0-19-814061-0.
  • Rubio Gil, Alejandro (2016) El alfabeto griego clásico. Prácticas básicas de lectoescritura griega, Valencia ISBN 978-84-370-9929-3.

Eksteraj ligilojRedakti

  • En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Greek alphabet en la angla Vikipedio.
  • En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Alfabeto griego en la hispana Vikipedio.
  • En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Alphabet grec en la franca Vikipedio.