Lingvistiko

ĉia studo pri homa lingvo
(Alidirektita el Lingvoscienco)

Lingvistiko (aŭ, pli kutime kaj regule, lingvoscienco) estas sistema studado de homa lingvo. La koncernaj fakuloj nomiĝas lingvistojlingvosciencistoj.

Kovrilpaĝo de A világnyelv pro és kontra; nur hungare, (La mondolingvo por kaj kontraŭ) red:Antal László; 1984

PriskriboRedakti

 
Foje oni konsideras Ferdinand de Saussure kiel patro de Lingvistiko.

Lingvistiko estas la scienca[1] studo pri lingvo.[2] Ekzistas larĝe tri aspektoj de la studo, kiuj inkludas lingvoformularon, lingvosignifon, kaj lingvon en kunteksto.[3] La plej fruaj konataj agadoj en la priskribo de lingvo estis atribuitaj al Pāṇini proksimume 500 a.K., nome lia analizo de sanskrito en Ashtadhyayi.[4]

Lingvistiko analizas homan lingvon kiel sistemo por rilatado de sonoj (aŭ subskribitaj gestoj) kaj signifoj.[5] La fako fonetiko studas lingvan sonon, kaj temas pri la faktaj trajtoj de fonemoj kaj ne-paroladaj sonoj, kaj kiel ili estas produktitaj kaj perceptitaj. La studo de lingvosignifo, aliflanke, interkonsentoj kun kiel lingvoj ĉifras rilatojn inter entoj, trajtoj, kaj aliaj aspektoj de la mondo por peri, procezi, kaj asigni elvokivon, same kiel por administri kaj solvi ambiguecon. Dum la studo de semantiko tipe temas pri verkondiĉoj, pragmatikaj interkonsentoj kun kiel signifoj estas influitaj per kunteksto.[6]

Gramatiko estas la sistemo de reguloj kiu regas la formon de la eldiraĵoj en antaŭfiksita lingvo. Ĝi amplekseas kaj sonon kaj signifon, kaj inkludas morfologion (nome pri la formacio kaj kunmetaĵo de vortoj), sintakson (la formacio kaj kunmetaĵo de frazoj kaj frazoj de tiuj vortoj), kaj fonologion (sonsistemoj).[7]

Dum la 20-a jarcento, Ferdinand de Saussure karakterizis inter la nocioj de lingvo kaj parolo en sia formuliĝo de strukturisma lingvistiko. Laŭ li, parolado estas la specifa eldiraĵo paroladi, dum lingvo rilatas al abstrakta fenomeno kiu teorie difinas la principojn kaj sistemon de reguloj kiuj regas lingvon.[8] Tiu distingo estas rememorigo de tiu igita fare de Noam Chomsky inter kompetenteco kaj efikeco, kie kompetenteco estas la ideala scio de individuo pri lingvo, dum efikeco estas la specifa maniero kiel en ĝi estas uzita.[9]

La formala studo de lingvo kaŭzis la kreskon de kampoj kiel psikolingvistiko, kiu esploras la reprezentantaron kaj funkciadon de lingvo en la menso; neŭrolingvistiko, kiu studas lingvon prilaborantan en la cerbo; kaj akirado de lingvaĵo, kiu esploras pri kiel infanoj kaj plenkreskuloj akiras specialan lingvon.

Lingvistiko ankaŭ inkludas neformalajn alirojn al la studo de aliaj aspektoj de homa lingvo, kiel ekzemple sociaj, kulturaj, historiaj kaj politikaj faktoroj.[10] La studo de kulturaj diskursoj kaj dialektoj estas la domajno de soci-lingvistiko, kiu rigardas la rilaton inter lingva variado kaj sociaj strukturoj, same kiel tiu de diskursa analizo, kiu implikas la strukturon de tekstoj kaj konversacioj.[11] Esplorado pri koncepto lingvo tra historia kaj evolua lingvistikoj temas pri lingvoŝanĝoj, kaj la origino kaj kresko de lingvoj, precipe dum plilongigita tempodaŭro.

Korpuslingvistiko prenas nature okazantajn tekstojn kiel sia primara objekto de analizo, kaj studas la variadon de gramatikaj kaj aliaj ecoj bazitaj sur tiaj korpusoj. Stilistiko estas la studo de padronoj de stilo, ene de skriba same kiel parola diskurso.[12] Lingvodokumentaro kombinas antropologian enketon kun lingva enketado por priskribi lingvojn kaj iliajn gramatikojn. Leksikografio mapas vortprovizojn en lingvoj por skribi vortarojn kaj enciklopediojn kaj redakti alian tian instrumaterialon por eldonejoj. En la aĝo de cifereca teknologio, lingvistoj, tradukistoj, kaj leksikografoj laboras pri komputillingvo por faciligi kaj krei interretunuojn kaj ciferecajn vortarojn ankaŭ por poŝtelefono same kiel por skribotablaj maŝinoj, kaj krei softvaron per teknika kaj homa lingvo kiu ebligas grandan nombron da sociaj funkciadoj, de fasonado ĝis eĉ maŝin-bazita traduko mem. Fakta scio pri lingvo povas esti uzita en la instruado de ĝi kiel dua aŭ fremda lingvo. Esploreksperimentoj en lingvistiko en la lastatempaj jaroj vidis komunumojn de lingvistoj konstruantajn novajn artajn lingvojn kiel Esperanto, por testi la teoriojn de lingvo en abstrakta kaj artefarita kunteksto. Decidantoj laboras kun la registaro por efektivigi novajn planojn en edukado kaj instruado kiuj estas bazitaj sur iaj lingvaj faktoroj.

Studfakoj rilatitaj al lingvistiko inkludas semiotikon, la studon de signoj kaj simboloj kaj ene de lingvo kaj ekstere, literaturscienco, tradukscienco, kaj parolad-lingva patologio.

StudobjektojRedakti

La lingvoscienco povas celi diversajn studobjektojn, kiel jenaj:

  • Lingvoj mem kiel tuto. Se konsideri la uzadon de lingoj fare de socioj, temas pri sociolingvistiko.
  • Lingva signo kiel lingva unuo kiu povas esti kaptata de la homa estaĵo pere de la sentoj kaj kiu permesas reprezenti komplete komunikan okazaĵon en siaj propraj terminoj. Temas pri socia konstruaĵo kiu funkcias ene de lingva sistemo kaj kiu metas "elementon" anstatuax alia. Kiel sistemo, ĝi havas la kapablon aplikiĝi kaj ekspliki la ceterajn signosistemojn; sed gravas noti ke en la lingvoscienco kaj en la semiotiko la teorio difinas la celon, kaj tiele la signo estas sekvo kaj rezulto de perspektivo teoria. La lingva signo estis studita de du diferencaj fakuloj, nome unuflanke Ferdinand de Saussure kaj aliflanke Charles Sanders Peirce, kiuj fine de la 19a jarcento disvolvigis siajn studojn per kiu ili aliris saman fenomenon: nome la signo, sed el diferencaj vidpunktoj: Saussure uzas lingvan perspektivon, dum tiu de Peirce estas logik-pragmatika. Kaj ambaŭ metis la bazojn de tio kio nun estas konata kiel la "Ĝenerala Teorio pri Signoj".

LimojRedakti

Ofte oni rigardas beletrosciencon kun stiloscienco, parolarto, norma gramatiko, kaj similaj kiel aliajn fakojn ol lingvoscienco.

La historio de lingvoscienco montras, kiel diversaj skoloj emfazis diversajn aspektojn de lingvoj, kaj estis influitaj de pluraj sciencaj fakoj aŭ influis ilin. Pro tio kun filozofio, logiko, instruarto, etnoscienco, sociscienco kaj informadteorio, lingvoscienco havas komunajn esplorkampojn, kiuj plimalpli memstariĝis: lingvoinstruo, komputa lingvoscienco, psikolingvistiko, socilingvistiko...

SubfakojRedakti

 
Antonio de Nebrija instruanta gramatikon ĉe la mecenato Juan de Zúñiga. Bildo de la Introductiones latinae, 1481.

En sia nuna stato lingvoscienco enhavas interalie la jenajn subfakojn:

Ĉi tiu dispartigo ne perfektas. Lingvistoj agnoskas ekzemple, ke la disigo inter morfologio kaj sintakso ne tute klaras, kaj ke ili ambaŭ kontribuas al semantiko. Pli bonan aranĝon oni tamen ankoraŭ ne establis.

Ismoj kaj skolojRedakti

Skoloj ekde la 1910aj jaroj:

Diversaj branĉoj de lingvistikoRedakti

GeolingvistikoRedakti

  Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Geolingvistiko.

Geolingvistiko estas unu el la branĉoj de lingvistiko, kies enhavo ege malsamas depende de la diversaj lingvaj skoloj. Iuj lingvistoj vidas ĝin kiel branĉon de lingva geografio, aliaj vidas ĝin pli larĝe kiel specon de homa geografio. Laŭ la rusa profesoro S.N. Kuznetsov "ne ekzistas unueco por kompreni la taskojn kaj limojn de geolingvistiko. Pluraj vidpunktoj konkurencas unu kun la alia. Iuj esploristoj strebas minimumigi la kampon de geolingvistiko, dum aliaj male atribuas al ĝi la signifon de ia planeda modelo priskribanta la tutmondan lingvan situacion"[13].

La Geolingvistika Socio de Ameriko interpretas geolingvistikon kiel "akademian disciplinon, kiu analizas la konsekvencojn de la geografia loko, distribuo kaj strukturo de diversaj lingvoj ene de tempa strukturo, aŭ izolite aŭ en kontakto kaj / aŭ konflikto inter si. Ĝi estis origine difinita de la fama lingvisto kaj esperantisto Mario Pei kiel filio de la lingvistiko, kiu estos uzata por esplorado la problemojn pri funkciado de lingvo pere de interfakaj aliroj" [14]. La Societo celas la kolekton kaj disvastigon de "scioj pri modernaj lingvoj de la mondo, dialektoj kaj aliaj lingvovariaĵoj en la kunteksto de ilia disvastigo kaj uzo, ilia relativa praktika signifo, ilia perceptita utilo kaj reala alireblo al ekonomiaj, politikaj kaj kulturaj vidpunktoj, ilia genetika, historia kaj geografia identigo kaj uzo en parola kaj skriba formo”. Ĝi ankaŭ mencias la intereson de la Societo pri "lingva geografio, interlingvaj kontaktoj kaj konfliktoj, lingva planado, lingvopolitiko, lingva edukado kaj pli vastaj aspektoj de socilingvistiko".

Generativa lingvistikoRedakti

  Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Generativa lingvistiko.

La ĉomskija metodo pri sintakso, ofte nomita “generativa gramatiko” aŭ “generativa lingviko” (respektive "genera lingvistiko") studas gramatikon kiel korpon de sciaĵoj posedatan de lingvouzantoj. Ekde la 1960-aj jaroj, Noam Chomsky pretendadas, ke multe da ĉi tiu sciaĵaro estas denaska, sugestante ke infanoj bezonas nur lerni iujn parolaĵojn de sia denaska lingvo.[15] La denaska korpo de lingvaj sciaĵoj ofte nomiĝas universala gramatiko. De la perspektivo de Chomsky, la plej forta ŝajnigo por la ekzisto de universala gramatiko simple estas la fakto, ke infanoj sukcese akiras sian denaskan lingvon dum tiom malmulte da tempo. Plie, li pretendas, ke estas grandega breĉo inter la lingvaj stimulaĵoj kiujn spertas infanoj, kaj la riĉa lingvoscio, kiun ili atingas. (Ĉi tiu nomiĝas la argumento de “malriĉeco de la stimulo.”) La scio de universala gramatiko, servus kiel ponto trans tia breĉo.

La teorioj de Chomsky estas popularaj, ĉefe en Usono, sed ili neniam estis senkritikaj. Kritiko venas de pluraj direktoj. Ĉomskijistaj lingvistoj multe fidas je la intuicioj de denaskaj parolantaj por scii kiuj frazoj de lingvo estas bone formitaj. Ĉi tiu praktiko estas kritikita kaj pro ĝeneralaj metodaj kialoj, kaj ĉar laŭ iuj ĝi kaŭzis troemfazon de la angla lingvo. Nun centoj da malsamaj lingvoj ricevis almenaŭ iom da pristudado en literaturo pri generativa gramatiko[16][17][18][19][20]

Pluraj vidpunktojRedakti

La multaj lingvosciencaj skoloj postlasis malsamajn alirojn al lingvoscienco. Tio kaŭzas streĉojn, eĉ pri la difino de lingvoscienco mem.

Diakrono kaj sinkronoRedakti

Ĝis la komenco de 1900aj jaroj, oni studis lingvojn en la kadro de filologio. Lingvojn oni klarigis kaj prezentis kiel idojn de pli antikvaj lingvoj. Tio estis tratempa lingvoscienco (diakrona lingvoscienco). Modernaj skoloj male emfazas koheran kaj kompletan priskribon de lingvo en ĝia efektiva stato. Tio estas unutempa lingvoscienco (sinkrona lingvoscienco).

Mankas kadro por unuigi la du vidpunktojn: unuflanke oni konstatas, ke vorto havis participan klason en iu epoko kaj havas prepozician klason en posta epoko. Aliflanke oni priskribas lingvajn statojn, en kiuj al la vorto oni donas unu klason, aŭ la alian, aŭ ambaŭ. La dinamikon de evoluo nenio klare prezentas.

Teorio kaj aplikoRedakti

Simile al aliaj sciencoj, lingvoscienco havas teoriajn kaj aplikajn flankojn. La teoria aliro favoras la bone formaligitajn aspektojn, kiaj fonologio, sintakso laŭ pure priskriba vidpunkto. Sed tiuj ne tre interesas ordinarulon, kiu vidas lingvosciencon tra la konsiloj de vortaroj aŭ gramatiklibroj, aŭ tra la studo de eventuale utilaj fremdaj lingvoj kaj por tio petas, ke oni prezentu lingvon laŭ preskriba vidpunkto.

Ĉi tiu streĉo inter teorio kaj praktiko konstateblas en aliaj situacioj. Ekzemple en hezito pri la klaso de vorto teoriema universitatulo elektos laŭ principaj reguloj, sed praktikema lingvokomputisto elektos simple la klason, per kiu komputiĝos pli bonaj rezultoj.

Ekzemploj de aplikaj fakoj:

Lingvo kaj kompetentoRedakti

Tradicie lingvoscienco rigardis lingvon kiel apartan eston, eventuale ligitan al kulturoj, moroj, aŭ al logiko kaj racio. Strukturismo metis kontraston inter lingvo kiel abstrakta modelo, kaj parolo kiel realaĵo. La generisma skolo renversis la perspektivon, prenante kiel studotemon la homan parolkapablon, kiun ĝi nomas kompetento, kontraste al parolado, kiun ĝi nomas efektivigo.

Tiuj ŝanĝoj lasis sensolvaj plurajn demandojn: ĉu lingvoscienco estas memstara scienco kun propra studaĵo, aŭ ĉu ĝi estas branĉo de psikologio studanta parolkapablon? Pli grave, ĉu la formalaj modeloj faritaj de lingvistoj nur ekstere klarigas la lingvajn fenomenojn, aŭ ĉu ili estas – ĉu ili estu – taŭgaj bildoj de la mensa kapablo de homoj? Ĉi lastan demandon neŭroscienco malgraŭ grandaj esperoj ne helpis respondi.

Informo kaj komunikoRedakti

Logiko kaj informteorio tiris lingvosciencon al prezento de lingvo kiel informilo. Ili taskas al ĝi, mezuri la kvantojn aŭ kvalitojn de veraj aŭ malveraj asertoj portataj de frazoj. Ili proksimigas la teorion de homaj lingvoj al la teorio de programlingvoj, kun similaj modeloj de morfologio kaj sintakso.

Socilingvistiko kaj pragmatiko male emfazas, ke lingvon uzas homoj por interkontakti. Ĝi estas komunikilo. Bonan tagon nek veras nek malveras, kaj ne estas primonda aserto ligebla al loko en universala nomsistemo de ekzistaĵoj. Ĉi tiu vidpunkto volonte konsideras semantikon kiel plej gravan parton de lingvo, eĉ se la formaligo de senco ne tiom progresis.

Priskribo kaj preskriboRedakti

En lingvoscienco, priskribo aŭ priskriba lingvistiko estas la laboro de objektiva analizado kaj priskribado kiel lingvo estas fakte uzata (aŭ kiel ĝi estis uzita en la pasinteco) fare de parolkomunumo. Ĉiu akademia esplorado en lingvistiko estas priskriba; kiel ĉe ĉiuj aliaj sciencaj fakoj, ĝi celas priskribi la realon, sed la balasto de antaŭplanitaj ideoj pri kiel ĝi estu. Nuntempa priskriba lingvistiko estas bazita sur strukturalisma alproksimiĝo al lingvo, kiel ekzempligita en la verkaro de Leonard Bloomfield kaj aliaj.[21] Lingvistika priskribo estas ofte kontrastata kun lingvistika preskribo,[22] kio troviĝas speciale en edukado kaj eldonado.[23][24]

Diversaj lingvofenomenojRedakti

Esperanto kaj ĝenerala lingvistikoRedakti

Unika modelo por la ĝenerala lingvistiko, Esperanto dekomence estis kaŭzo de malsameco de opinioj inter lingvistoj. Efektive, ĝi prezentas unikan modelon por lingvaj esploroj. Ĝi permesas studi la evoluon de lingvoj per esplorado de ĝia kresko el lingva projekto al plene funkcianta lingvo. Ĝi donas enrigardon en la evoluon de multsignifeco kaj redundanco. Eblas observi per ĝia lingva historio la kreskon de lingvo per kolektiva agado; eblas studi lingvajn universalaĵojn kaj esplori la fenomenon de socia regado[25] [26].

Por la granda plimulto de la parolantoj de Esperanto, inkluzive denaskulojn, Esperanto ne estas la reganta lingvo. Ĉi tiuj faktoj igas Esperanton kaj Esperanto-parolantojn utilaj en testoj pri la fortikeco de ĝeneraligoj pri lingva tipologio, universala gramatiko, akiro de unua kaj dua lingvo, lingva kontakto kaj kreoligo, variado kaj ŝanĝo[27].

Vidu ankaŭRedakti

ReferencojRedakti

  1. Crystal, David. (1990) Linguistics. Penguin Books. ISBN 9780140135312.
  2. Halliday, Michael A.K.. (2006) On Language and Linguistics. Continuum International Publishing Group. ISBN 0-8264-8824-2.
  3. Martinet, André. (1960) Elements of General Linguistics, Tr. Elisabeth Palmer Rubbert (Studies in General Linguistics, vol. i.), London: Faber.
  4. S.C. Vasu (Tr.). (1996) The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.). Vedic Books. ISBN 9788120804098.
  5. Jakobson, Roman. (1937) Six Lectures on Sound and Meaning. MIT Press, Cambridge, Massachusetts. ISBN 0262600102.
  6. Chierchia, Gennaro and Sally McConnell-Ginet. (2000) Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics. MIT Press, Cambridge, Massachusetts. ISBN 9780262531641.
  7. Adrian Akmajian, Richard A. Demers, Ann K. Farmer, Robert M. Harnish. (2010) Linguistics, 6‑a eldono, The MIT Press. ISBN 0-262-51370-6.
  8. de Saussure, F. (1986). Course in general linguistics (3a eld.). (R. Harris, Trad.). Chicago: Open Court Publishing Company. (Origina verko publikigita en 1972). p. 9-10, 15.
  9. Chomsky, Noam. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge, MA: MIT Press.
  10. Journal of Language and Politics
  11. Raymond Mougeon and Terry Nadasdi. (1998) Sociolinguistic Discontinuity in Minority Language Communities pp. 40-55. Linguistic Society of America.
  12. "Stylistics" de Joybrato Mukherjee. Ĉapitro 49. Encyclopedia of Linguistics.
  13. (ru) S.N. Kuznetsov Геолингвистика/Geolingvistiko, la 5-an de septembro 2007
  14. (en) Mission, Geolinguistic Information, ASG
  15. Chomsky, Noam. (1965) Aspects of the Theory of Syntax. MIT Press.
  16. Huang, Cheng-Teh James (1982). “Logical relations in Chinese and the theory of grammar”.  Disponebla rete [1].
  17. Matthews, G.H.. (1965) Hidatsa Syntax. Mouton.
  18. Platero, Paul Randolph (1978). “Missing noun phrases in Navajo”.  Disponebla rete [2].
  19. Schütze, Carson T. (1993). “Towards a Minimalist Account of Quirky Case and Licensing in Icelandic”.  Disponebla rete [3]
  20. Bhatt, Rajesh (1997). “Matching Effects and the Syntax-Morphology Interface: Evidence from Hindi Correlatives”.  Disponebla rete [4].
  21. Hans Heinrich Stern (1983). "Concepts of language". Fundamental Concepts of Language Teaching: Historical and Interdisciplinary Perspectives on Applied Linguistic Research. Oxford University Press. p. 136. ISBN 9780194370653. Alirita la 22an de aprilo 2020.
  22. McArthur, Tom, eld. (1992). The Oxford Companion to the English Language. Oxford University Press. p. 286 pri "Descriptivism and prescriptivism" cito: "Contrasting terms in linguistics."
  23. Robert Lawrence Trask (1999). Key Concepts in Language and Linguistics. Routledge. pp. 47–48. ISBN 9780415157414. Alirita la 22an de aprilo 2020.
  24. Nils Langer (2013). Linguistic Purism in Action: How auxiliary tun was stigmatized in Early New High German. Walter de Gruyter. p. 223. ISBN 9783110881103. Alirita la 22an de aprilo 2020.
  25. (en) Aleksandr D Dulichenko, Esperanto : A Unique Model for General Linguistics, En: Language Problems and Language Planning, Volumo 12, n-ro 2 (20120718): paĝoj 148-151
  26. (en) Asya Pereltsvaig, Esperanto linguistics, En: Language problems and language planning, Vol. 41, n-ro 2, (2017): paĝoj 168-191
  27. (en) Asya Pereltsvaig, Esperanto linguistics: State of the art, En: Language Problems and Language Planning, Vol. 41, n-ro 2 (20171027): paĝoj 168-191

Eksteraj ligilojRedakti