Montenegro

lando en Balkana Duoninsulo

Montenegro[1] (montenegre/serbe: Црна Гора[2], Crna Gora (prononcu ['tsrna 'gora] en signifo nigra monto, albane: Mali i Zi [3]) estas lando en sudorienta Eŭropo, ĉe la Balkana Duoninsulo. Ĝi situas sudokcidente de Serbio ĉe la Adriatiko. Ĝi sendependiĝis post disigo de politika unuiĝo Serbio kaj Montenegro. La loĝantoj de la lando nomiĝas montenegranoj.

Montenegro
Crna Gora
Црна Гора
Montenegro

Detaloj

Detaloj

Detaloj Detaloj
Nacia himno: Oj, svijetla majska zoro
Lokigo
suverena ŝtato
Mediteranea lando
lando Redakti la valoron en Wikidata vd
Bazaj informoj
Ĉefurbo Podgorico
Oficiala(j) lingvo(j) montenegra lingvo, serba lingvo, kroata lingvo, bosna lingvo, albana lingvo
Uzata(j) lingvo(j) geg-albana lingvo, kroata lingvo, serba lingvo, bosna lingvo, montenegra lingvo
Plej ofta(j) religio(j) ortodoksismo (80%)
Areo 13,812 km²
- % de akvo 1,5 %
Loĝantaro 625 266 (censo de 2011) (2018)
Loĝdenso 49,1 loĝ./km²
Horzono UTC+01:00
Interreta domajno .me
Landokodo MNE
Telefona kodo +382
Plej alta punkto Zla Kolata
Plej malalta punkto Adriatiko
Politiko
Politika sistemo respubliko
Ŝtatestro Jakov Milatović
Ĉefministro Dritan Abazović
Nacia tago 13-a de julio
Sendependiĝo 3-a de junio 2006 (de Serbio kaj Montenegro
Ekonomio
Valuto eŭro (EUR)
vdr

Ĉefurbo de Montenegro estas Podgorico (Podgorica, antaŭe Titograd). Ekde 2002 la eŭro estas la oficiala valuto de la lando, malgraŭ la fakto ke la lando ne estas membro de la EMU[4].

La vorto "Montenegro" devenas de la venecia nomo de monto Lovcen, il monte negro, t.e. "la monto nigra" (kion signifas ankaŭ Crna Gora).

En la lando laŭ la censo de 2011 estis 625 266 loĝantoj. Ĝi lokiĝas inter Bosnio kaj Hercegovino (okcidente) Albanio (sud-oriente), Serbio (norde), Kosovo (oriente) kaj Kroatio (okcidente) laŭ adriatika bordo.

Montenegro estas membro de Unuiĝintaj Nacioj ekde 2006 kaj NATO ekde junio 2017[5]. La lando estas kandidatlando por Eŭropa Unio[6]. Dum Montenegro laboras por plenumi la kriteriojn de EU, ankoraŭ necesas progresi en multaj kampoj, inkluzive tiu de jurŝtato[7].

Transporto

redakti

La flugkompanio de Montenegro estas Montenegro Airlines. La busaj kompanioj en la lando estas ĉiuj sendependaj kompanioj. La lando havas du internaciajn flughavenojn: Podgorico kaj Tivat. La havenurbo de Bar estas la ĉefa haveno, kaj por pasaĝeroj kaj kargo.

Kulturo

redakti

Vidu Kategorion:Kulturo de Montenegro

Konata nuntempa verkistino serbdevena estas Dragana Krŝenkoviĉ Brkoviĉ.

Alfabetoj

redakti

En Montenegro estas uzataj kaj latina kaj cirila skribmaniero.

Lingvoj kaj alfabetoj

redakti

La montenegra estas la oficiala lingvo. La montenegra (Црногорски језик/crnogorski jezik) estas la (ŝtokava) dialekto parolata en Montenegro havante 32 literojn (Ś kaj Ź estas la du kromaj literoj). La lingvo estas proksime rilata al la serba, bosna kaj kroata (antaŭe konata kune kiel la serbokroata). Ĉe la censo (2011) 36.97% de la loĝantaro listigis la montenegran kiel sian gepatran lingvon, 42.88% listigis la serban kiel sian gepatran lingvon. En kelkaj alban-plimultaj lokoj, la uzo de la albana fare de registaraj instancoj estas permesata.

Esperanto

redakti

Montenegra Esperanto-Ligo

Historio

redakti

La Sendependa Ŝtato Montenegro, oficiale nomita Reĝlando Montenegro (en serb-kroata: Краљевина Црна Гора, transliterumita kiel Kraljevina Crna Gora), estis malgranda ŝtato kiu ekzistis dum la Dua Mondmilito kiel protektorato de la potencoj de la Akso: nome de la Itala Reĝlando (precize de Faŝisma Italio, 1941-1943) kaj poste de Nazia Germanio (1943-1944).

Sendependeco

redakti

Dum la disfalo de Jugoslavio, Montenegro estis unua respubliko, kiu lasis en Federacia Respubliko Jugoslavio, kiu fakte gvidis de Serbio. Tamen, pro la radikal-naciismaj politikoj de Serba prezidanto Slobodan Miloŝeviĉ, la interrilato inter federacia registaro kaj Montegro iĝis malbona. Post la elpostenigo de Miloŝeviĉ en 2000, federacia registaro ŝanĝis politikan sistemon el Federacio al Ŝtata unio.

La 21-an de majo 2006, preskaŭ duonmiliono da elektantoj povis voĉdoni pri estonto de Montenegro inter la unuigo kun Serbio aŭ la sendependeco.

Eŭropa Unio timis malserenojn kaj do nomumis Miroslav Lajcak por sekvi la referendumon. Por akcepti la rezultaton de la baloto, la partopreno devas esti pli ol 55 % da voĉdonoj (tiun proporcion difinis EU). Dum la baloto, la serbaj ŝtataj trafikaj kompanioj liveris senkoste la voĉdonemulajn serbojn al Montenegro.

La rezulto de referndumo, sendependismo ricevis 55,4 %, tiel Montenegro iĝis sendependa ŝtato. La sendependeco de Montenegro efektiviĝis la 3-an de junio 2006.

Politiko

redakti

La Demokrata Partio de Socialistoj de Montenegro estis formita en 1991 kiel sukcedanto de la Ligo de Komunistoj de Montenegro, kiu estis reginta Montenegron ene de la Jugoslavia federacio ekde la Dua Mondmilito. Ekde sia formado kaj enkonduko de multpartia sistemo, la DPS ludis dominantan rolon en la montenegra politiko, formante la kernon de ĉiu koalicia registaro ĝis nune.

Ĉe la montenegra parlamenta elekto de 2012 okazinta en la 14a de oktobro 2012, la DPS kun la Socialdemokrata Partio de Montenegro (SDP) kiel Koalicio por Eŭropa Montenegro atingis 39 el 81 sidlokoj. Tiu koalicio, kun la longdaŭra partnero Bosniaka Partio, formis majoritaton en la Parlamento de Montenegro kaj ricevis rajton nomumi la registaron. La DPS mem atingis 31 sidlokojn. La nuna Ĉefministro de Montenegro estas Milo Đukanović kaj la Prezidanto nome Filip Vujanović estas ambaŭ membroj de la DPS.

Internaciaj rangotabeloj

redakti
Organizaĵo Esploro Rango
Heritage Foundation / La Wall Street Journal Indekso de Ekonomia Libereco 2019 Arkivigite je 2023-09-06 per la retarkivo Wayback Machine 92 el 180
Raportistoj Sen Limoj Gazetara Libereco-Indekso 2019 104 de 180
Travideblo Internacia Indekso de Korupto 2018 67 el 180
Disvolva Programo de Unuiĝintaj Nacioj Indekso de Homa Disvolviĝo 2018 52 el 189

Ekonomio

redakti

La montenegra ekonomio estas servo-bazita ekonomio, kiu estas en transiro de planita ekonomio en kiu la registaro dominas ekonomian agadon, al merkata ekonomio.

Post suferado en la 1990-aj jaroj de la ekonomiaj sekvoj de la dissolvo de Jugoslavio, Montenegro spertis rapidan ekonomian kreskon en la unuaj jaroj de sia sendependeco, kaj profitis el eksterlandaj investoj grandskale relative al sia grandeco. La nacia enspezo altiĝis de 8.400 dolaroj po persono en 2006 al ĉirkaŭ 10 010 en 2008. La tutmonda ekonomia krizo de 2008, bremsis kreskon, kiu dependas de eksterlandaj investoj.

La ekonomia politiko klopodas redukti la dependecon de la serba ekonomio kaj plifortigi ligojn kun eŭropaj landoj, kun la celo estonte aliĝi al Eŭropa Unio.

La servoindustrioj laborigas 68% de la laboristoj (aktuale en 2008). La turisma industrio precipe estas grava fonto de enspezo. Ĉirkaŭ 30% de la laboristoj estas dungitaj en industrio; La ĉefaj industrioj estas prilaborado de ŝtalo kaj aluminio. Agrikulturo, sur kiu la montenegra ekonomio baziĝis ĝis la mezo de la 20-a jarcento, perdis sian gravecon. La ĉefaj branĉoj de agrikulturo estas grenoj, tabako, terpomoj, citrusoj, vitejoj, olivoj kaj ŝafbredado. En la lastaj jaroj estis provo pli disvolvi la turisman industrion en la lando.

La senlaborecoprocento en 2007 estis 14.7%. Estas gravaj diferencoj en la nivelo de evoluo inter malsamaj regionoj de la lando.Montenegro ne havas propran valuton. La eŭro estas laŭleĝa pagilo en la lando, kvankam la lando ne estas parto de la eŭrozono.

Administra divido

redakti

Montenegron oni dividas rekte en 21 komunumojn (serbe: oпштина/opština).

 
Komunumo km² loĝantoj (2003)
Andrijavica 283 6.384
Bar 598 45.223
Berane 717 40.885
Bijelo Polje 924 57.124
Budva 122 16.095
Cetinje 910 18.749
Danilovgrad 501 16.400
Herceg Novi 235 33.971
Kolašin 897 9.975
Kotor 335 23.481
Mojkovac 367 10.274
Nikšić 2.065 76.671
Plav 486 21.604
Pljevlja 1.346 36.918
Plužine 854 4.294
Podgorica 1.441 152.025
Rožaje 432 22.964
Šavnik 554 2.947
Tivat 46 14.031
Ulcinj 255 20.290
Žabljak 445 4.204

Referencoj

redakti
  1. artikolo Montenegro en la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), eldono de 2020, reta versio
  2. La origina nomo de lando estas Crna Gora, aŭ ciril-litere: Црна Гора
  3. "Montenegro | History, Population, Capital, Flag, Language, Map, & Facts”, Enciklopedio Britannica . Alirite la 5-an de majo 2021 (angle)
  4. (angla) ”The euro outside the euro area”, Eŭropa Komisiono. Alirite la 5-an de majo 2021.
  5. (angla) "Montenegro aliĝas al NATO kiel 29-a Alianco" NATO, alirite la 5-an de majo 2021.
  6. (angla) Makszimov, Vlagyiszlav (24 juni 2020). ”Montenegro to open final chapter in talks to join the EU amid domestic tensions”, euractiv.com, alirite la 5-an de majo 2021.
  7. (nl) Toetreding Montenegro tot de Europese Unie. Europa Nu, la 2-an de decembro 2015).

Vidu ankaŭ

redakti

Eksteraj ligiloj

redakti