Max Planck

germana teoria fizikisto

Max Karl Ernst Ludwig PLANCK [maks plank] (naskiĝis la 23-an de aprilo 1858 en Kilo, mortis la 4-an de oktobro 1947 en Göttingen) estis germana fizikisto. Li studis fizikon en Munkeno kaj Berlino kaj doktoriĝis en la jaro 1879 pri termodinamika temo. Post kelkaj jaroj kiel docento en Munkeno, li en 1885 fariĝis profesoro pri fiziko en Kilo, kaj poste (1889 - 1928) li okupis samspecan postenon en Berlino. Li estis aktiva membro de diversaj sciencaj asocioj.

Max Planck
Nobel-premiito Alfred Nobel mirrored.png
Geheimrat
Max Planck.png
Persona informo
Max Karl Ernst Ludwig Planck
Naskonomo Max Karl Ernst Ludwig Planck
Naskiĝo 23-an de aprilo 1858 (1858-04-23)
en Kiel
Morto 4-an de oktobro 1947 (1947-10-04) (89-jara)
en Göttingen
Mortis pro korinfarkto [#]
Tombo Stadtfriedhof Göttingen [#]
Religio luteranismo [#]
Etno Germanoj [#]
Lingvoj germana [#]
Loĝloko KielMunkeno [#]
Ŝtataneco Germana Imperiestra RegnoVajmara RespublikoNazia Germanio • Bizone [#]
Alma mater Munkena universitato • Frederiko-Vilhelmo-Universitato en Berlino • Maximiliansgymnasium München • Humboldt-Universitato en Berlino [#]
Partio Deutsche Volkspartei [#]
Subskribo Max Planck
Memorigilo Max Planck
Familio
Patro Wilhelm von Planck [#]
Gefratoj Hugo Planck [#]
Edz(in)o Marie Merck [#]
Infanoj Erwin Planck [#]
Profesio
Okupo teoria fizikisto • universitata profesoro • fizikisto [#]
Laborkampo teoria fizikofiziko [#]
Aktiva en Munkeno [#]
Doktoreca konsilisto Alexander von Brill [#]
Verkado
Verkoj Leĝo de Planck ❦
konstanto de Planck [#]
[#] Fonto: Vikidatumoj
Wikidata-logo.svg
Information icon.svg
vdr

La plej grava scienca merito de Max Planck estas la evoluigo de la kvantumteorio, kiu fondis tute novan esplorkampon de la fiziko: la kvantummekanikon. En la jaro 1918 Max Planck gajnis la Nobel-premion pri fiziko.

En 1948, the germana scienca institucio Kaiser-Wilhelm-Societo (de kiu Planck estis dufoje prezidanto) estis renomita Max-Planck-Societo (MPS). La MPS nuntempe inkludas 83 instituciojn reprezentantajn ampleksan gamon de sciencaj direktoj.

VivoRedakti

EkkarieroRedakti

Planck venis el tradicia, intelektula familio. Lia patroflanka pra-avo kaj avo estis kaj ambaŭ pri teologiaj profesoroj en Gotingeno; lia patro estis profesoro de juro en la Universitato de Kiel[1] kaj Munkeno. Unu el liaj onkloj estis ankaŭ juĝisto.[2]

 
Subskribo de Max Planck kiam li estis dek-jaraĝa.

Planck naskiĝis en 1858 en Kiel, Holstein, al Johann Julius Wilhelm Planck kaj lia dua edzino, Emma Patzig. Li estis baptita kun la nomo Karl Ernst Ludwig Marx Planck; el tiuj nomoj, Marx (nune eksmoda varianto de Markus aŭ eble simple eraro por Max, kiu estas fakte mallongigo por Maximilian) estis indikita kiel la "alvoknomo".[3] Tamen, je la aĝo de dek li subskribis per la nomo Max kaj uzis tiun por la cetero de sia vivo.[4]

Li estis la sesa filo en la familio, kvankam du el liaj fratoj estis el la unua geedzeco de lia patro. Milito estis io ofta dum la fruaj jaroj de Planck kaj inter liaj plej fruaj memoroj estis la irado de Prusiaj kaj Aŭstriaj trupoj en Kiel dum la Dani-Germana Milito en 1864.[2] En 1867 la familio translokiĝis al Munkeno, kaj Planck aliĝis al la gimnazio de Maksimilianoj, kie li venis sub la tutorado de Hermann Müller, matematikisto kiu prenis intereson en la junulo, kaj instruis al li astronomion kaj mekanikon same kiel matematikon. Estis el Müller de kiu Planck unuafoje lernis la principon de konservado de energio. Planck gradiĝis frue, estante 17-jaraĝa.[5] Tiel Planck unuafoje venis en kontakto kun la fako de fiziko.

Planck ĝuis kiam li eklernis muzikon. Li ekhavis kantolecionojn kaj ludis pianon, organon kaj violonĉelon, kaj komponis kantojn kaj operojn. Tamen, anstataŭ muzikon li elektis studi fizikon.

 
Planck kiel junulo, 1878.

La munkena profesoro pri fiziko Philipp von Jolly avertis Planck kontraŭ eniri en fizikon, dirante, "en tiu fako, preskaŭ ĉio estas jam malkovrita, kaj ĉio kio restas estas plenigi kelkajn truojn."[6] Planck respondis, ke li ne volas malkovri novajn aferojn, sed nur kompreni la konatajn fundamentojn de la fako, kaj tiel komencis studojn en 1874 en la Universitato de Munkeno. Sur la superrigardo de Jolly, Planck plenumis la nurajn eksperimentojn de sia scienca kariero, studante la difuzon de hidrogeno tra varmigita plateno, sed transigis al la teoria fiziko.

En 1877 li iris al la Friedrich Wilhelms Universitato en Berlino dum unu lernojaro kun fizikistoj Hermann von Helmholtz kaj Gustav Kirchhoff kaj matematikisto Karl Weierstrass. Li verkis, ke Helmholtz neniam estis tre preparita, parolis malrapide, miskalkulis senfine, kaj enuigis siajn aŭskultantojn, dum Kirchhoff parolis zorge en preparitaj klasoj kiuj estis sekaj kaj monotonaj. Li tuj amikiĝis kun Helmholtz. Estante tie li entreprenis programon de ĉefe mem-studo pri la verkoj de Clausius, kio kondukis lin elekti termodinamikon kiel sian fakon.

En oktobro 1878 Planck aprobis siajn kvalifikajn ekzamenojn kaj en februaro 1879 defendis sian disertacion, Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie (Pri la dua leĝo de termodinamiko). Li por mallonge instruis matematikon kaj fizikon en sia iama lernejo en Munkeno.

Ĉirkaŭ la jaro 1880, Planck estis atinginta la du plej altajn akademiajn gradojn proponitajn en Eŭropo. La unua estis doktoriga grado post li kompletigis sian publikaĵon ppost detaligi sian esploron kaj teorion de termodinamiko.[2] Li poste prezentis sian disertacion nome Gleichgewichtszustände isotroper Körper in verschiedenen Temperaturen (Ekvilibraj statoj de izotropaj korpoj je diferencaj temperaturoj), kio havigis al li habilitigon.

Akademia karieroRedakti

Per la finkompletigo de sia habilitiga disertacio, Planck iĝis nepagita Privatdozent (germana akademia rango komparebla al la helpanta profesoro) en Munkeno, atendante ĝis oni proponu al li akademian postenon. Kvankam li estis dekomence ignorita fare de la akademia komunumo, li pluigis sian laboron en la fako de teorio de varmo kaj malkovris unu post alia la saman termodinamikajn formalismojn kiel Gibbs sen konstati tion. La ideoj de Clausius pri entropio okupis centran rolon en sia verkaro.

En aprilo 1885, la Universitato de Kiel nomumis Planck kiel helpoprofesoro pri teoria fiziko. Sekvis plia laboro pri entropio kaj ties traktado, speciale aplikita en fizika kemio. Li publikigis Traktaton pri termodinamiko en 1897.[7] Li proponis termodinamikan bazon por la teorio de Svante Arrhenius pri elektrolita disociacio.

En 1889 li estis nomumita sukcedanto al la posteno de Kirchhoff en la Friedrich Wilhelms Universitato en Berlino[8] – supozeble per interveno de Helmholtz – kaj ĉirkaŭ 1892 iĝis plena profesoro. En 1907 al Planck oni proponis la postenon de Boltzmann en Vieno, sed li malakceptis por resti en Berlino. Dum 1909, kiel profesoro de la Universitato de Berlino, li estis invitita iĝi la profesoro Ernest Kempton Adams pri Teoria Fiziko en la Kolumbia Universitato en Novjorko. Serio de liaj klasoj estis tradukita kaj kun-publikigita de la profesoro de la Kolumbia Universitato nome A. P. Wills.[9] Li retiriĝis el Berlino la 10an de januaro 1926,[10] kaj estis sukcedita de Erwin Schrödinger.[11]

FamilioRedakti

En 1886 li geedziĝis kun Mary Merck, fratino de lia samklasano. La paro havis kvar infanojn, Carl (1888), ĝemelojn Emma kaj Greta (1889) kaj Erwin (1893). La hejmo de la Planck-paro estis socia salono de tiatempaj berlinaj sciencistoj, kaj iliaj amikoj inkludis Albert Einstein, Otto Hahn, Lisa Meitner, kaj Adolf von Hernack. Lia edzino mortis en julio 1909, kaj du jarojn poste li geedziĝis kun Marga von Haslin, kiu naskis sian filon Herman en 1911. Pliaj tragedioj trafis lian familion: lia majoratulo, Carl, estis mortigita en Unua Mondmilito (1916), kaj lia filo Erwin estis kaptita fare de la franca armeo en tiu milito; Lia filino Greta mortis naskante sian plej aĝan filinon en 1917, kaj ŝia ĝemela fratino mortis en similaj cirkonstancoj du jarojn poste; lia filo Erwin estis ekzekutita en 1945 fare de la nazioj, por lia parto en la bombatenco kontraŭ Adolf Hitler jaron pli frue.

Dum la Dua Mondmilito, Berlino estis peze bombita, kaj Plank moviĝis kun sia familio al malproksima kampara areo. En februaro 1942 lia domo estis bombita de la aero kaj tute detruita, kaj la plej multaj el liaj sciencaj notoj kaj leteroj kiujn li konservis estis perditaj. La familio poste translokiĝis al Göttingen, kie li mortis en la aĝo de 89 jaroj.

Profesoro en la Berlina UniversitatoRedakti

Nigra-korpa radiadoRedakti

Einstein kaj la teorio de relativecoRedakti

Unua MondmilitoRedakti

En la tagoj post la eksplodo de la Unua Mondmilito, Planck donis sian nomon al la Deklaracio-Manifesto de la Naŭdek Tri, kiu neis la akuzojn faritajn kontraŭ Germanio akuzata en la eksplodo de la milito, malobservanta neŭtralecon kaj faris militkrimojn, sen scii la vortumon de la Deklaracio, sed baldaŭ bedaŭris ĝin. Li emfazis la pozitivajn aspektojn de la milito, kiel ekzemple la unueco de ĉiuj partioj en Germanio kaj esprimis, ke li estas fiera esti germana en tia tempo. Frue en 1915, kiam Wilhelm Wein publikigis proklamon pledantan por la bojkoto de britaj sciencĵurnaloj en la akuzo ke la britoj ŝtelis eltrovaĵojn de germanaj sciencistoj kaj miksis veron kaj malveron, Planck rifuzis subskribi ĝin ĉar li vidis ĝin kiel senutila deklaro, eĉ kvankam li konsentis pri ĝia enhavo. Poste en 1915, sub la influo de Hendrik Lorenz, Planck komencis ŝanĝi siajn poziciojn. En marto 1915, en privataj konversacioj, li esprimis penton pro sia subskribo de la Naŭdek-tria Deklaracio, klarigante ke li subskribis nur ĉar li vidis en ĝi militon por la ekzisto de Germanio, kaj volis konservi germanan unuecon. Frue en 1916 li skribis leteron al Lorentz klarigante la Naŭdek-Trian Deklaracio en kiu li skribis ke li ne estis malantaŭ iu ago de la germana armeo. En junio 1915 li rifuzis subskribi deklaron de 1,347 akademiuloj postulanta aneksi teritoriojn okcidente kaj oriente de Germanio. Anstataŭe li subskribis kontraŭdeklaron postulanta defendajn limojn sed ne per aneksado, kaj por internaj reformoj en Germanio [12].

Post-milito kaj la Vajmara RespublikoRedakti

En la post-mondmilito jaroj, Planck tenis kelkajn altrangajn postenojn en germanaj fizikinstitucioj: Universitato de Berlino, Prusa Akademio de Sciencoj, (Germana Societo de Sciencoj, DSP) kaj la Kaiser-Wilhelm-Societo (nun la Max-Planck-Societo). En 1920, kune kun Fritz Haber, li starigis fondaĵon por apogi esploradojn kiuj havis malfacilecon akiri financadon. Liaj multaj roloj dum tiu ĉi periodo prirabis lin de lia plentempo kaj li apenaŭ okupiĝis pri esplorado. Li eĉ aliĝis kiel membro de la Deutsche Volkspartei, naciliberala partio fondita de Gustav Stresemann.

Kvantuma mekanikoRedakti

Nazia reĝimo kaj Dua MondmilitoRedakti

Kiam la nazioj ekregis en 1933, Planck estis 74-jaraĝa. Li vidis multajn judajn amikojn kaj kolegojn humiligitaj kaj perdis siajn laborlokojn, kaj aliajn forlasis Germanion. Li provis persvadi siajn kolegojn resti en la lando, kredante ke la krizo estas provizora kaj baldaŭ pasos. Otto Hahn provis persvadi lin formuli deklaron kontraŭ la traktado de judaj sciencistoj, sed la respondo de Planck estis "se vi povas trovi 30 tiajn sinjorojn, 150 aliaj eliros morgaŭ kontraŭ ili, pro ilia deziro preni la laborlokojn kiuj estos vakigita." Sub la gvidado de Planck, la Kaiser Wilhelm Societo evitis konfliktojn kun la nazia partio, krom la persekuto de Fritz Haber: Planck eĉ provis diskuti la aferon kun Hitler mem sed malsukcesis; Haber estis devigita fuĝi de Germanio kaj mortis en ekzilo. En la sama tempo, li sekrete sukcesis konservi kelkajn judajn sciencistojn en iliaj pozicioj en la instituto. Kiam lia permanenta ofico kiel estro de la instituto devis finiĝi, en 1936, li estis premadita fare de la nazioj por ne peti postan mandaton.

En April 1938, en respondo al la demando de Ludwig Georg Biberbach koncerne Issai Schur, kial ekzistas daŭre judoj en la germana akademio, Planck skribis kiel sekretario de la instituto ke li traktus la aferon, sed post kelkaj tagoj Schur prezentis sian eksiĝon. Diversaj hipotezoj estis levitaj pri la motivo malantaŭ tiu ago de Planck, de kunlaborado kun la nazioj ĝis voli maldungi Schur en digna maniero.

La statuso de Planck en Nazia Germanio daŭre plimalboniĝis; Johannes Stark vokis Planck kaj aliaj sciencistoj ĉesi instrui la teoriojn de Einstein, nomante ilin "blankaj judoj". La nazia registara institucio de scienco (Hauptamt Wissenschaft) komencis esplori la originojn de Planck, sed ĉio kion ili trovis estis ke li estis nur "1/16 judo." Fine de 1938 la Prusa Akademio de Sciencoj perdis sian sendependecon, kaj la nazioj transprenis ĝian estrecon. Planck protestis kiam li abdikis de la prezidanteco de la instituto.

En 1940 li iĝis honora membro de Hungara Scienca Akademio.

Religia kredaroRedakti

Pri la rilatoj de scienco kun religio, li skribis: "Scienco kaj religio ne kontrastas, sed unu bezonas la alian por harmonie kompletiĝi en la menso de homo serioze esploranta" (en Scio pri la fizika Mondo).

Vidu ankaŭRedakti

NotojRedakti

  1. Dilip, James. (2017) A Gestalt Aether Theory on the Nature of Light and Related Phenomena: A New Physics. Educreation Publishing. ISBN 9781545703182.
  2. 2,0 2,1 2,2 Weir, Jane. (2009) Max Planck: Revolutionary Physicist (angle). Capstone. ISBN 9780756540739.
  3. Christoph Seidler, Gestatten, Marx Planck En webarchive [1] 29a de junio 2011, Spiegel rete, 24a de aprilo 2008
  4. Press release En Webarchive [2] 18a de oktobro 2009 de Max Planck Societo pri la nomo Max Planck.
  5. Encyclopædia Britannica: Max Planck
  6. Lightman, Alan P.. (2005) The discoveries: great breakthroughs in twentieth-century science, including the original papers. Toronto: Alfred A. Knopf Canada. ISBN 0-676-97789-8.
  7. Planck, Max. (1897) Vorlesungen über Thermodynamik. Leipzig: Verlag Von Veit & Company. Anglalingva traduko: Planck, Max. (1903) Treatise on Thermodynamics. London: Longmans, Green, and Company. “Treatise on Thermodynamics.”.
  8. Max Planck - Biographical. Nobel Prize Organisation. Alirita 26a de februaro 2017.
  9. Jacques Hadamard. (1915) Four lectures on mathematics: delivered at Columbia University in 1911. Columbia University Press, p. 7–.
  10. Max Planck — Humboldt-Universität zu Berlin (angle). Alirita 15a de majo 2016.
  11. Erwin Schrödinger — Humboldt-Universität zu Berlin (angle). Alirita 15a de majo 2016.
  12. J. L. Heilbron, The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck As Spokesman for German Science, pages 70-80

Eksteraj ligilojRedakti

  • En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Max Planck en la angla Vikipedio.