Gambio

Gambio (angla : The Gambia[1]), oficiale la Islama Respubliko de Gambio, estas lando en okcidenta Afriko tute ĉirkaŭita de Senegalo, escepte por la estuaro van de rivero Gambio al la nordatlanta oceano. Gambio estis brita kolonio kaj ricevis ĝian sendependecon en 1965. La plimulto de la gambianoj (ĉ. 60%[2]) loĝas je la marbordo, kie ankaŭ troviĝas la grandaj urboj. La islamo estas la superreganta religio. Gambio kun superfaco de 11 295 km² apartenas al la dek plej malgrandaj landoj sur la afrika kontinento[3].

Enhavo

MallongeRedakti

  • Landkodo : .gm
  • Geografia koordinatoj : 13 28 N, 16 34 W
  • Oficiala nomo : Respubliko de Gambio[4]
  • Nacia nomo: Republic of The Gambia [ripablik ev ze Gembie] [1].
  • Konsitucio : la unua estis verkita en 1965, blokita en 1994 pro la militista puĉo, revizita versio en 1997 kaj plurfoje amendita, laste en 2010 kaj 2016.
  • Ŝtata formo : prezidenta respubliko
  • Nacia festotago :festo de la nacia sendependeco, la 18-a februaro (1965)
  • Areo: entute 11 300 km² [5] (lando: 10,120km², akvo : 1,180 km²)
  • Jurisprudenco : miksita leĝa sistemo de la angla 'common law', ŝario (islama) kaj kutimjuro.
  • Prezidento[6] :  Adama Barrow venkis en la balotoj dum decembro 2016 kaj ekde januaro 2017 povis enoficiĝi. Lastaj balotoj por la parlamento estis je 6-a de aprilo 2017 (venontaj en 2022)
  • Ĉefurbo: Banĵulo (147 000 loĝantoj) fakte ne povas multe pligrandigi ĉar ĝi situas sur insulo. la geografiaj koordinatoj estas : 13 27 N, 16 34 W
  • Ŝtata lingvo: la angla.
  • Nacia himno : "For The Gambia, Our Homeland"[7]
  • Eksporto: arakidoj, palmoleo, fiŝoj.
  • Pokapa GNP: 320 $.
  • Nacia valuto: Gambia dalasio
  • Tempo diferenco : UTC+0[8]

HistorioRedakti

Komence de la 14-a jarcento, la plimulto de kio estas hodiaŭ nomata Gambio estis parto de la Malia Imperio.

Ĝis ĝia sendependeco de Britio ekde 1965.kiel Commonwealth regno, la lando uzis la nomon "The Gambia". Post la proklamo de respubliko en 1970, la longforma nomo de la lando iĝis Respubliko de Gambio[9]. La administracio de eksprezidento Yahya Jammeh ŝanĝis tiun nomon al Islama Respubliko de Gambio en decembro 2015[10].

La 29an de januaro 2017 la nova prezidanto Adama Barrow diris ke la landnomo denove estos Respubliko de Gambio[11][12].

Inter la jaroj 1982 kaj 1989 la lando estis membro de la Konfederacio Senegambio (Senegalo kaj Gambio).

En la jaro 2013 eks-prezidento Jammeh proponis ke Gambio ne plu apartenu al la Commonwealth (komunumo de nacioj), dirante ke tiu institucio estis 'novkoloniisma'[4]

DemografioRedakti

Etnoj : vivas ĉirkaŭ 15 diversaj etnoj en Gambio kiuj parolas ĉirkaŭ 30 diversajn lingvojn. La plej grandaj etnoj estas laŭvice la madinkoj/jahankoj (ĉ. 34%) la fulboj/tukuluroj/loroboj (ĉ. 22%), la volofoj (ĉ. 12%) kaj djoloj/karoninkoj (ĉ.11%), la serahulehoj (ĉ. 7%), la sereroj (ĉ. 3 %), la manjagoj (ĉ. 2%), la bambaroj (ĉ.1%), ne-gambianoj 5.2% kaj aliaj (ĉ. 1%). Specifa malplimulta etna grupo estas la akuoj/marabuoj (ĉ. 0,8%)[2].

Loĝantaro: 2 117 636 (2017)[5]

Kresko de la loĝantaro : preskaŭ 60% de la loĝantaro estas sub la aĝo de 25 kaj verŝajne persistos ĉar la fekundeco ritmo restas forta kun preskaŭ kvar infanoj po virino[2].

Denseco de la loĝantaro : 210/km2 (543 personoj/mi2

Mezuma vivatendo : 67,3 (por virinoj) kaj 62,5 jaroj (por viroj)

Legoscio : 55%, pli alta inter viroj ol virinoj.

Universitatoj : Listo de la universitatoj en Gambio - Cybermetrics Lab - CSIC Gambio elspezas 2,8% (2013) de la GDP al edukado[2].

Grandaj urboj (+nombro de enloĝantoj) :

Migrado : ekde la 1980-aj jaroj okazis interna migrado de la loĝantaro al la grandaj urboj pro la alta senlaboreco inter la junularo[13]. Multaj gambianoj, precipe tiuj de la kamparo, migris precipe al Hispanio kie ili trovis laboron en tieaj minejoj[2]. Ankaŭ Usono, Niĝerio, Senegalo kaj Britio estis gravaj landoj kien gambianoj elmigris. La rolo de Gambio kiel gastiganta lando por rifuĝintoj estas rezulto de militoj en pluraj ĉe ĝiaj najbaroj okcidentaj afrikaj landoj. Ekde 2006 ĉ. 7 400 rifuĝintoj de la Kazamenco-konflikto en Senegalo anstataŭis ilian antaŭan taktikon de fuĝo kaj reiro al daŭra setlado ofte kune kun parencoj laŭ la Senegalo-Gambio-landlimo en Gambio mem[2].

Lingva situacioRedakti

La oficiala lingvo kaj eduklingvo estas la angla, kvankam aperis en la gazetaro ke ĝia prezidinto Yahya Jammeh intencis ŝanĝi tion[14]. Aliaj parolataj lingvoj estas la mandinka, fula, volofa, krio, serera kaj aliaj[2]. Pro ĝia situacio en okcidenta Afriko kie mul

ReligioRedakti

La plimulto (95.7%[2]) de la loĝantaro apartenas al la islamo, plejmulte malakitaj sunaistoj kun influoj de sufiismo[15], la ceteraj apartenas al la kristanismo, protestantismo, afrikaj religioj kaj malgranda grupo estas sekvantoj de baha'i kaj hinduismo. Kvankam plejmulte de la gambianoj estas muzulmanoj, iuj sugestas ke islamo estas kutume sinkretizita kun la malnova tradiciaj afrikaj relgioj kiel la serera religio.  La kulto de la Starantaj Ŝtonoj, kiel la senegambiaj ŝtoncirkloj kiuj estis ankaŭ spiritejoj, probable estis erigitaj fare de antaŭantoj de la serea religio.

Artikoloj 17, 25, 32, 33, kaj 212 de la konstitucio garantias kaj protektas la religian liberecon, kvankam diversaj regionoj ankaŭ aplikas iujn ŝariajn jurisprudencojn[16]. Artikolo 60 de la konstitucio anakaŭ malpermesas krei politikajn partiojn sur religia bazo[16].

Geografio kaj klimatoRedakti

Gambio estas kvazaŭ enklavo de Senegalo kiu estas la nura najbara lando kun kiu Gambio havas limon de 749 km, krom markola limo de 80 km (atlantika oceano)

TerenoRedakti

Sufiĉe ebena tereno de la rivero Gambia, flankita de iom de montetoj (plej alta 53 m). Ĉirkaŭ 44% estas arbara, la resto ĉefe servas por agrikulturaj celoj[2].

KlimatoRedakti

Tropika, varmega, pluvema sezono (de junio al novembro); pli malvarma, seka sezono (de novembro al majo). Gambio luktas kontraŭ trosekecon pro la fakto ke la pluvofalo malkreskis kun 30% dum la lastaj 30 jaroj[2]. Rikoltoj jam malsukcesis kaŭze de trosekeco inter 2011 kaj 2013 kaj akrigis malriĉecon[17] kaj malsufiĉan nutradon.

Ankaŭ malarbarigo, dezertigo kaj malsanoj rilate al malpura akvo estas gravaj problemoj (diareo pro amebofilumana infekto kiel plasmodio kaj lambliozo (en : giardiasis), hepatito A, tifoida febro) [2]. Estas alta risko por infektoj kiel dengo kaj helika febro, malario,...[2]

EkonomioRedakti

GNP : 320 $.prokapa GNP [2], agrikulturo (21.4%), industrio (15.6%) kaj sektoro de servoj (63%) laŭ estimoj en 2016 [2]

Monunuo : Gambia dalasio (GMD) -> 1 Euro = 50,7262 (20-6-2017)

Inflacio : 7.4% (2016 est.)

Senlaboreco : alta senlaboreco inter la junularo[13]

Profesioj : agrikulturistoj ( ĉ. 70%[2]), fiŝistoj, ...

Eksportproduktoj : i.a. arakidoj, palmoleo, fiŝoj, kotono.

Importproduktoj : manĝaĵoj, 100% importo de elektro el fosilaj brulaĵoj, maŝinaro kaj transportiloj.

Ĉefa komercaj partneroj  : Ĉinio (47.7%), Barato (27.1%), Francio (5.9%) kaj Unuiĝinta Reĝlando (4.9%)

Ĉefaj industrioj (laŭ laborfortoj en 1996) : agrikulturo (75%), industrio (19%) kaj servoj (6%)

Amasmedioj : 17.1% (July 2015 est.) disponas pri interreta aliro,

Transporto : de la 3,740 km da vojoj nur ĉ. la duono estas pavitaj (konstru)vojoj.

Politika organizadoRedakti

Puĉo en 1994Redakti

Yahya Jammeh kondukis militistan puĉon en 1994. Tio forigis la antaŭan prezidenton Dawda Jawara (regis ekde 970) kaj malpermesis politikan agadon. Sekvis nova konstitucio kaj prezidenta baloto en 1996, sekvita de parlamenta balotado en 1997, kiu kondukis al reveno de civila regado. Jammeh estis ankaŭ elektita prezidento en ĉiuj postaj elektoj, inkluzive de tiuj en 2011[2]. Post 22 jaroj de ĉiam pli aŭtoritara regno li malvenkis de Adama Barrow en liberaj kaj justaj baltoj en decembro 2016.

Ekstera politikoRedakti

Gambio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko. En 1991 Gambio subskribis traktaton de amikeco kaj kunlaboro kun Senegalio.

Gambio nek subskribis nek ratifikis jenajn konvenciojn pri biodiverseco, klimata ŝanĝo, protokolo de Kioto, dezertiĝado, minacataj specioj, danĝera rubo, rajto de la maro, viena konvencio pri la proteikto de la ozona tavolo, la londona konvencio pri marpoluado, la Ramsar-interkonsento pri malsekejoj kaj la konvencio pri la reguligo de balenkaptado.

Eksteraj ligilojRedakti

Notoj kaj referencojRedakti

  1. 1,0 1,1 Rimarko : Gambio estas unu el la du landoj kies ĝenerala angla nomo komencas kun artikolo (Republic of The Gambia), la alia lando estas Bahamoj (The Bahamas).
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 (angla) "The Gambia".The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA)
  3. (angla) Top 10 smallest countries of Africa by aera (La dek plej malgrandaj landoj de afriko laŭ surfaco), konsultita la 21-an junio 2017.
  4. 4,0 4,1 (angla) The Gambia fashions itself as a kind of Islamic state (Gambio proklamas sin mem islama ŝtato), The Economist, 11-a januaro 2016, konsultita la 21-an junio 2017.
  5. 5,0 5,1 (angla) Gambia population, live (gambia loĝantaro, tujmomente), konsultita la 21-an juio 2017
  6. Funkcio kiu ekzistas nur ekde 1970, la prezidento estas ambaŭ ŝtarestro kaj ĉefo de la registaro. rLi estas rekte elektebla por 5-jara periodo (neniu limo al reelekta periodo) per simpla plimulto dum popola voĉdonado
  7. Adoptita en 1965; la muziko estas adapto de la tradicia madinka kanto "Foday Kaba Dumbuya"
  8. (nederlanda) Wereldklok (monda horloĝo) montras kompare la aktualan tempon en Gambio kaj tiu en Bruselo, Eŭropo.
  9. (angla) "Constitution of the Republic of the Gambia" (pdf). 1996.
  10. (franca) "La Gambie s'autoproclame "État islamique" (in French). Europe 1. 13 December 2015.
  11. (angla) Adegun, Aanu, "Adama Barrow removes 'Islamic' title from Gambia's name"Naij, 29-a januaro 2017.
  12. (angla) "The Gambia: President Adama Barrow pledges reforms". Al Jazeera. 28-a januaro 2017.
  13. 13,0 13,1 Rimarko : ekde la paca demokratia ŝanĝo en Gambio, la Eŭropa Unio volas esti priviligian partneron kiu investos pli ol 11 000 000 € por antaŭenigi laborkreadon. Ankaŭ helpo en la kampo de klimatŝanĝo Fonto : The Gambia Youth Empowerment Project, la 9-a februao 2017.
  14. (angla) Gambia to drop English as 'colonial relic' (Gambio rezignu la anglan kiel 'kolonian relikton'), aljazeera.com, 13-a marto 2014, konsultita la 9-an majo 2017.
  15. (angla) International Religious Freedom Report 2007: Gambia. United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor (September 14, 2007).
  16. 16,0 16,1 (angla) "Gambia's Constitution of 1996 with Amendments through 2004" (PDF). Konstitucia projekto.
  17. 48.4% (2010 est.) de la loĝantaro vivas sub la malriĉeca limo. Fonto  : CIA, 2017