Filipinoj

lando, konsistanta el insuloj en Pacifiko

Filipinoj (filipine: Pilipinas [ˌpɪlɪˈpinɐs]), oficiale Respubliko Filipinoj (en filipina: Republika ng Pilipinas, angle; Philippines et Republic of the Philippines, hispane Filipinas et República de Filipinas, iloke: Filipinas et Republika ti Filipinas, cebue: Pilipinas et Republika sa Pilipinas) estas suverena lando en sud-orienta Azio, konsistanta el malaja arkipelago da 7 641 insuloj en okcidenta Pacifiko. La landnomo devenas de la hispana reĝo Filipo la 2-a. La sudĉina maro disigas la insularon de Vjetnamio en okcidento, Celebes-maro de Indonezio en sudo. Respubliko Filipinoj estas la kvine plej granda insula ŝtato de la mondo.

Republika ng Pilipinas
Respubliko de la Filipinoj

Flago de Filipinoj

Blazono de Filipinoj

Detaloj Detaloj
Nacia himno: Lupang Hinirang
Nacia devizo: Dia, Humana, Naturema, kaj Naciisma
Situo
Bazaj informoj
Ĉefurbo Manilo
Oficiala(j) lingvo(j) filipina lingvo, angla lingvo
Ĉefa(j) lingvo(j) filipina
angla
Plej ofta(j) religio(j) katolikanoj (95%)
islamanoj (5%)
Areo
 % de akvo
300 000 km²
0,61 %
Loĝantaro 102 238 000 (2015)
Loĝdenso 336,60 loĝ./km²
Horzono Norma Horzono de Filipinoj
Interreta domajno .ph
Landokodo PH (ISO 3166)
RP (aŭtoj)
Telefona kodo +63
Plej alta punkto Monto Apo
Plej malalta punkto Filipina Maro
Politiko
Politika sistemo respubliko
Ŝtatestro Rodrigo Duterte
Ĉefministro
Nacia tago 12-a de junio
Sendependiĝo disde Usono 12-a de junio 1898
Ekonomio
Valuto filipina peso
MEP laŭ 2016
– suma $17 443 duilionoj
– pokapa $7612
Esperanto-movado
Landa E-asocio Filipina Esperanto-Junularo
Information icon.svg
vdr

Laŭ la Instituto por Medio kaj Homa Sekureco de la Universitato de Unuiĝintaj Nacioj, la Filipinoj viciĝas en la tria loko (en 2011) laŭ la riska skalo pro probableco de naturaj katastrofoj tutmonde. La lando situas en la deka loko, denove tutmonde, por la probableco de minacoj al biodiverseco kaj la loĝantaro pro la klimata ŝanĝo, kaj situas kvina inter la landoj plej tuŝotaj de la marnivela altiĝo[1][2] __ NOTOC __

GeografioRedakti

Filipinoj estas insula lando formata de arkipelago de 7.107 insuloj situaj sudoriente de Azio. La distanco ĝis la okcidenta marbordo de la Pacifiko estas de ĉirkaŭ 1.210 km.

Limas oriente kun la Filipina Maro, okcidente kun la Sudĉina Maro, kaj sude kun la Sulavesa Maro. Sude troviĝas la insuloj de Molukoj kaj Sulaveso en Indonezio, sudoriente la malajzia parto de Borneo kaj rekte norde estas Tajvano. Filipinoj estas inter 116° 40' kaj 126° kaj 34' Or longitudo, kaj 4° 40' kaj 21° 10' N latitudo.

La plej gravaj insuloj:

Aliaj ne tiom etendaj insuloj, sed gravaj pro diversaj tialoj (historiaj, kulturaj, ekonomiaj ktp.) estas Corregidor, Mindoro, Cebuo ktp.

Biogeografie Filipinoj apartenas al la sundalanda-filipina ekoprovinco de la orientalisa ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). La Filipinaj humidaj arbaroj estas diferantaj de tiuj de Sunda Lando.

AdministradoRedakti

La lando administre dividiĝas en 79 provincoj.

Detala artikolo => Provincoj de la Filipinoj.

La plej grandaj urbojRedakti

La plej grandaj urboj
Nomo Loĝantoj en 2005
Regiono
Kezonurbo 2 455 943 Manila Metropolo
Manilo 1 568 926 Manila Metropolo
Kalukano 1 438 852 Manila Metropolo
Davao 1 328 231 Davaa Regiono
Cebuurbo 758 597 Centraj Bisajoj
Zamboangurbo 703 381 Zamboanga Duoninsulo
Tagigo 605 875 Manila Metropolo
Las-Pinjaso 584 813 Manila Metropolo
Valenzuela 571 271 Manila Metropolo
Pasigo 563 493 Manila Metropolo
Antipolo 549 541 Calabarzon
Paranjako 535 833 Manila Metropolo
Cagayan de Oro 527 646 Norda Mindanao

La barokaj preĝejoj de la Filipinoj kaj la historia urbo Vigan estas ankaŭ historiaj lokoj listigitaj kiel Mondaj Heredaĵoj.

 
Banaue kun terasoj por rizokultivado en Filipinoj estas konata kiel loko de Monda heredaĵo de Unesko.
 
Monto Apo, 2954 m-jn alta en insulo Mindanao.

HistorioRedakti

  Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Historio de la Filipinoj.

La historio je eŭropeca vidpunkto komenciĝis kun malkovro de la insularo fare de portugala ŝipisto Fernão de Magalhães (servanta la hispanojn) en 1521. Ekde 1565 Filipo la 2-a (Hispanio) faris hispanaj kolonioj laŭvice la insulojn, kies nomo estis "Nova Hispanio". Tiuj insuloj pli frue estis memstaraj indiĝenaj regnoj. En 1571 jam fondiĝis Manilo, kiel administrejo kaj kolonia ĉefurbo. La lando estis grava komerca centro de la hispanoj.

  Pli detalaj informoj troveblas en artikoloj Filipina Revolucio kaj Filipin–usona milito.
 
Foto de la fino de la 19a jarcento de filipinaj Katipuneros.

Dum la usona-hispana milito en 1898 la usona ŝiparo venkis la hispanojn, poste oni deklaris sendependan respublikon, sed Usono aneksis la landon. Disvolviĝis sendependa milito. Nur en 1913 finiĝis la bataloj kaj la insularo oficiale apartenis al Usono. En 1935 Filipinoj ricevis aŭtonomion, sed konstituis kun Usono la novan enton Filipina Komunumo. Inter 1941-1945 Japanio okupis la landon dum la Dua Mondmilito. Post la usona reokupo en 1946 Usono akceptis plenan sendependecon de Filipinoj. Ekde la 1970-aj jaroj industria impeto komenciĝis, simile al Japanio.

EdukadoRedakti

La Universitato de Filipinoj (UF) enhavas 7 konsistajn universitatojn (KU-jn), 1 aŭtonoman altlernejon kaj 4 bazajn edukado-lernejojn situantajn en 15 kampusoj tra la lando. La unua KU malfermigis la Universitaton de Filipinoj Manilo en Manilo dum 1909 kun la Kolegiojn de Belartoj, kaj la Kolegio pri Medicino. La KU en Los Baños estis ankaŭ komencita kiel la Universitato de Filipinoj Los Baños kun la Kolegio pri Agrikulturo dum la sama jaro. 5 aliaj KU poste estis establitaj; la lasta ekde 2002 estas la Universitato de la Filipinoj Baguio en Baguio, malgraŭ ke ĝi formiĝis 41 jarojn pli frue (en 1961); la Universitato de la Filipinoj Diliman en Kezonurbo, la kvara KU kiu estis establita en 1949, estas la pli granda KU kaj la sidloko de administrado de la UF. En 2008, la Universitato de Filipinoj iĝis Nacia Universitato laŭ Akto 9500[3].

ReligioRedakti

Majoritata estas la katolikismo, sed en la suda insulo estas majoritata Islamo. La Filipina prareligio estis esence politeisma.

PolitikoRedakti

ReĝimoRedakti

 
Rodrigo Duterte estas polemika prezidento.

Filipinoj estas reprezenta respubliko. Nuna prezidento estas Rodrigo Duterte ekde 2016.

Homaj rajtojRedakti

La homrajtaj organizoj plurfoje akuzis la registaron de prezidentino Arroyo pri persekutado de la opozicio. Laŭ polica informo, de 2001 al junio 2008 estis mortiĝitaj agitantoj. Karapatan, filipina homrajta organizo, atestas pri dekoj malaperintaj kaj 902 mortigitaj sindikatgvidantoj, ĵurnalistoj, sacerdotoj kaj farmistgvidantoj.[4] Siaflanke la filipina registaro akuzis opozicion, inkluzive de la Nacia Demokrata Fronto de Filipinoj, pri militkrimoj.[5]

Akuzoj fare de la Permanenta Popola TribulanoRedakti

En 1980 en Antverpeno (Belgio) okazis unua sesio por Filipinoj fare de tiu tribunalo. Rezulte la reĝimo de Ferdinand Marcos estis kondamnita pro «krimoj kontraŭ la Filipina- kaj Bangsa Moro popoloj».[6]

La 21-25-an de marto 2007 en Hago (Nederlando) okazis dua sesio por Filipinoj, dum kiu sep ĵurantoj ekzamenis la akuzojn registritaj de homoj kaj homrajtoj organizoj. Rezulte de ĉi tiu asizo la registaro de filipina prezidantino Arroyo kaj tiu de usona prezidanto George W. Bush estis kondamnitaj pro la «malobservoj de la rajtoj de la filipinaj homoj», ke egalas «krimojn kontraŭ humaneco». Estis asertite, ke pli ol 8 milionoj da filipinanoj estis forpelitaj el la lando pro politikaj kaj ekonomiaj krizoj.

Ankaŭ ĵurantoj kondamnis kiel «senhonta» politikon de nederlanda registaro, kiu, laŭ ili, neglektas homajn rajtojn, por akiri profitojn por samlandaj koncernoj.[6] Ekzemple, la registaro konfiskis ĉiujn materialojn rilate al la tiu sesio tribunalo kaj ĵurantoj antaŭtimis, ke ili povus esti uzataj de la filipina reĝimo.[7]

La islama separatismoRedakti

Dum jardekoj islamaj separatistoj sude de la lando batalis kontraŭ la registaro, postulante memregadon surbaze de la Ŝario. En 2008 la Moro Islama Liberiga Fronto (MILF) havis ĉirkaŭ 11 000 batalantojn.[8] Armeo ne povas plene kontraustari al ribeluloj, do lokaj respondeculoj armas civilulojn. Ĉiuj flankoj respondas pro malobservoj de la internacia juro. Intertraktoj pri paco ne sukcecis. En 2008 la filipina prezidentino Maria Gloria Macapagal-Arroyo forigis la interkonsenton post kiam kristanoj kaj politikistoj en Mindanao kontraŭis al tio, kion ili opiniis malkonstitucia moviĝo al kreo de sendependa Islama ŝtato. La nacia Supera Kortumo antaŭe juĝis kontraŭ la interkonsento.[9]

En julio 2008 post sekretaj intertraktoj en Malajzio inter ŝtatoficistoj kaj reprezentantoj de MILF estis decidite vastigi islaman memstaran regionon en Maguindanao provinco, sude de la lando, kie troviĝas pli ol 700 plejparte islamaj vilaĝoj. Post ses monatojn devis okazigita voĉdono pri tio. La interkonsento ankaŭ antaŭvidis islaman regadon de arbaro kaj mineraloj ĝis 15 km de la marbordo kaj 75 % aliaj naturaj rezervoj.[8]

Tamen en aŭgusto 2008 denove eksplodis la bataloj kun MILF, precipe apud la urboj Datu Saudi Ampatuan kaj Datu Piang en Maguindanao-provinco.[9]

TransportoRedakti

La plej grava estas la pramo, sed por la ŝipoj 15 havenoj funkcias. 82 flughavenoj interligas la insulojn kaj la aliajn landojn. Longo de la fervojaj linioj estas 897 km, de la vojoj 201 994 km.

LingvojRedakti

Informoj pri rimedoj en kaj pri la filipinaj lingvoj estas konsulteblaj en OLAC[10].

Esperanto-komunumoRedakti

  Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Esperanto-movado en Filipinoj.

Estis Esperanto-Asocio por Filipinoj kiu estis fondita en 2006 sed disiĝis antaŭ kelkaj jaroj.

Estas Filipina Esperanto-Junularo, originale Filipina Esperantista Junulara Asocio (FEJA), kiun fondis 3 gejunuloj en la urbo Valenzuela la 19-an de septembro 2013.

Filipinaj esperantistojRedakti

Albert Stalin Tancinco Garrido, 18-jara fondinto kaj Ĝenerala Sekretario de Filipina Esperanto-Junularo (FEJ).

Vidu ankaŭ: Albert Garrido ĉe Esperantujo -> La Esperantista Mondomapo.

Vidu ankaŭRedakti

Eksteraj ligilojRedakti

ReferencojRedakti